TEUTEU KI HE FOLAU NGĀUE: FAKAHINOHINO MA’A E KAU NGĀUE RSE

FAKAFE’ILOAKI

‘OKU TALITALI LELEI KO E KI HE RSE ‘I NU’USILA. KUO ‘OSI FILI KOE KO HA TOKOTAHA NGĀUE RSE.

Ko e RSE ko hono fakanounou ia ‘o e Recognised Seasonal Employer (Ngāue’anga kuo ‘osi Fakangofua). Ko e Recognised Seasonal Employer ko ha ngāue’anga kuo ‘osi fakangofua ‘e he Pule’anga Nu’usilá ke nau kumi mo fakangaue’i ha kau ngāue mei tu’apule’anga.

‘Oku fiema’u ‘e he ngaahi ngoue’anga (fua mo e vesitapolo) pea mo e ngoue’anga kālepi΄ (uaine) ha kau ngāue he lolotonga ‘a e ngaahi faha’ita’u e ni’ihi ke nau tokoni ki he tō ‘o e ‘akau pea mo hono toli΄ foki.

Ko e ngaahi fakamatala ‘i he tohi ni ‘e tokoni atu ia ke ke toe ‘ilo mo taukei ange ‘i ho’o ‘i Nu’usila ‘o ngāue.   Kātaki ‘o to’o ia ke ke folau mo ia ‘o ngāue’aki lolotonga ‘a ho’o ‘i ai.   ‘E mahino kiate koe ‘a hono mahu’inga´ lolotonga ‘a ho’o nofo ‘o ngāue.

‘Oku totonu foki ke ke kau ki he ako teuteu folau ‘oku ‘uluaki fakahoko ‘i ho fonuá ma’ae kau ngāue´ kimu’a pea nau toki folau.´

Ko e  akó ni ‘e fakahinohino ai ‘a e ngaahi me’a lahi fekau’aki mo e nofo ‘o ngāue ‘i Nu’usilá.  ‘Oku ‘i ai foki mo e faingamālie ai ke ke ‘eke fehu’i mo ma’u atu ha tali ki he ngaahi me’a ‘oku ‘ikai mahino kiate koe.

‘I ho’o tu’uta ‘i Nu’usilá, ‘e ‘oatu ‘e he ngāue’anga´ fakataha pea mo e Potungāue Ngāue´ ha ngaahi fakahinohino makehe ke tokoni ki ho’o kamata ngāué pea ke tokoni ke a’usia ha ola lelei mei ho’o folau ngāue mai ki Nu’uisila.΄

Ko e faingamālie matu’aki ‘aonga eni pea ko koe pe ke ke ngāue’aki ia.

‘Oku mau talamonū atu kiate koe.

Ko e kau ngāue RSE ‘a Nu’usila΄

Fuofua ako fakahinohino

Kimu’a pea ke folau ki Nu’usilá, kuo pau ke ke fuofua kau ki he ako teuteu folau ‘oku fakalele ‘e he pule’anga Tongá ma’ae kau ngāue.  ‘E tokoni eni ke to e mahino ange ai ‘a e tō’onga mo’ui ‘a Nu’usilá pea ‘e fakapapau’i ai mo e ngaahi fakamatala fekau’aki mo e fokotu’ut’u’u ki ho folau.

‘I ho’o tu’utá, ‘e fai leva ‘e he ngāue’angá ha fuofua ako mo ha fakahinohino ‘o e ngaahi me’a ‘oku tonu ke ke ‘ilo ki aí.   Ko e fuofua ako ni ‘e fakakau mai ki ai ‘a e ngaahi me’a ‘o hangē :

• Ko e ngaahi fokotu’utu’u fefononga’aki lolotonga ‘a ho’o ‘i Nu’usilá.
• Ko e anga e ‘ea mo e ngaahi teunga te ke fiema’u.
• Ko e  ngaahi me’atokoni ‘oku tonu ke ke ma’u ka ke mo’ui lelei mo fiefia ‘i ho nofo’anga fo’ou
• Ko hono fa’u ha’o patiseti – founga leleitaha ke ngāue fakapotopoto’aki ho’o pa’anga΄ (vahe) mo lava ‘o totongi ho’o ngaahi fakamole lolotonga ‘a ho’o ‘i Nu’usila.
• Ko e tukuhau vāhenga ke ke totongi ‘o makatu’unga he vahe te ke ma’u ‘i Nu’usilá
• Ko ha me’a ‘e hoko ‘o kapau ‘e hoko ha fakatu'utāmaki kiate koe ‘i he ngāue’angá ‘o ‘ikai lava ke hokohoko atu ho’o ngāue
• Ko e me’a ‘e hoko ‘o kapau te ke puke
• Ko e malu’i mei he feitamá, ngaahi mahaki pipihi ‘o e fe’auakí pea mo e tō’onga ‘o e nofo fakamalí
• Ngaahi me’a ‘e malava ke ke fai ‘i Nu’usila ‘i he taimi ‘oku ke ‘atā ai mei he ngāue, to e lata ange ai.

Me’a Fakapa’anga

‘E fiema’u ke ke fakapapau’i ‘oku ‘i ai ha pa’anga fe’unga ke tauhi ‘aki koe ‘i ho’o tu’uta ‘i Nu’usilá kae’oua kuo ke vahe.

Ko ho’o Vahé

‘E fakahū ‘a ho vāhe΄ ki ho’o ‘akauni ‘i he pangikē ‘e fakaava ‘e he ngāue’anga ma’au.   ‘E ‘oatu ‘a ho’o la’ivahe (payslip) ‘oku hā atu ai ‘a e lahi ‘o ho’o vahé, founga na’e totongi ‘aki ( ‘a ia ko hono fakahū ki ho’o ‘akauni he pangike΄) pea mo e ngaahi fakamole na’e to’o mei ho vāhe.΄

Ko e ‘uhi ko e tokotaha ngāue fakafa’ahita’u koe, ‘e totongi atu ‘a ho’o vahé ‘i he taha ‘o e ngaahi founga ni:

1.   Totongi lau houa

Kapau ‘oku hā atu ‘i he aleapau ngāue ‘e totongi lau houa, ‘oku ‘uhinga eni ‘e totongi’i koe ‘aki ‘a e mahu’inga pau ki he houa kotoa pe te ke ngāue’i.

Ko e fakatātā eni ki ai:  Kapau na’a ke ngāue he houa ‘e 30 pea ko ho’o totongi ki he houá ko e $NZ15.00, ko ho’o vahe΄ ‘e $NZ 450.00 KIMU’A pea toki to’o ‘a e tukuhau vāhengá pea mo e ngaahi fakamolé.   Ko hono to’o ‘o e tukuhau vāhengá pea mo e fakamolé ‘e holo hifo ai ‘a e lahi ‘o e pa’anga te ke ma’u ‘i ho’o vahé.

‘E ‘ikai ngofua ke totongi koe ‘o toe si’i hifo he totongi vāhenga si’isi’i taha (minimum wage).

2.   Totongi Fakafo’ingāue

Ko e totongi fakafo’ingāué ‘oku ‘uhinga ia ‘e totongi koe ‘o fakatatau ki he lahi ‘o e ngāue kuo lava.  Fakatātā’aki ‘i he ngāue toli 'āpelé. ‘E totongi koe ‘aki ‘a e mahu’inga ‘o e pini 'āpele teke toli ‘o fa’ó.  Ko e vave ange ‘a ho’o toli mo fa’o fakalelei ‘a e 'āpele, ko e lahi ange ia ‘a ho’o vahé.

Ko e fakatātā eni:  Kapau ‘oku totongi $NZ30.00 ki he pini 'āpele pea ke toli ‘a e pini ‘e 15 he ‘osi ‘a e uiké, ‘e totongi atu ho’o vahe ko e $NZ450 kimu’a pea to’o ‘a e tukuhau vāhengá mo e ngaahi fakamolé.

Kapau ‘oku totongi fakafo’ingāue koe, ‘e kei fiema’u pē ke ‘oua na’a toe si’i hifo ‘i he totongi ma’ulalo taha (minimum wage).  Kaekehe, ko e founga vahe foki eni ‘oku fa’a ngāue’aki ki he kau ngāue taukei angé, pea ‘e lahi ange ma’u pé ia ‘i he vahe ma’ulalo taha.΄

3.  Ko e founga totongi ‘oku hikihiki holo ‘a hono mahu’inga (sliding rates)

Ko e mahu’inga hikihiki holó (sliding rates) ko e konga pē ia ‘o e founga vahe fakafo’ingāué.  ‘Oku ‘uhinga eni ki hono totongi’i ‘o ha mahu’inga ki ha konga ‘o ha ngāue kuo lava ‘o fai – ‘a ia ko hono totongi taautaha ia ‘o ha pini, kato, fu’u ‘akau, vaha’a pou (bay), pe ko hono fua mamafa (per kilogram).   Ko e founga mahu’inga hikihiki holo ‘oku fokotu’u ia ke ‘oua ‘e tu’uma’u ai ‘a e mahu’inga ‘o ha fo’i ngāue ke fai ka ‘e lava ke hikihiki holo ‘o makatu’unga ‘i ha ngaahi me’a kehekehe fekau’aki mo ia.

Ko e fakatātā eni:   Kapau te ke toli 'āpele pea ‘oku totongi koe ‘aki ‘a hono lahi ‘o e ngaahi pini ‘oku ke tolí, pea ko e mahu’inga ‘o e pini koia ‘oku fakafalala ia he ngaahi me’a kehekehe ‘o hangē ko hono lahi ‘o e fuá (crop loading), ko hono lalahi ‘o e ‘akau, ko e fa’ahinga (variety) 'āpele ‘oku toli, ko e taimi ‘o hono toli, pe ko e 'āpele kalasi ‘okāniki (“organic”) pe ‘ikai ‘okāniki (“inorganic), toli ke uta ki tu’apule’anga pe ko hono fakatau pē ‘i Nu’usila, pe ko e toli pe ia ke tatau huhu’a.   ‘I he ‘ene peheé, ‘e ala lava ke hikihiki holo ‘a e mahu’inga ‘o e pini takitaha – mei he NZ$15.00 ki he pini, ‘o ha 'āpele ke tatau hono huhu’a, ki ha NZ$45.00 ki ha pini ‘o ha 'āpele ‘okāniki ke uta ki tu’apule’anga.

‘I he fakatātaá ni, kuo pau ke fakamahino ‘e he ngāue’angá ‘i he tohi aleapau ko e mahu’inga ‘o e toli ‘o ha pini ‘e kamata ia ‘aki ‘a e $NZ15 (mahu’inga ma’ulalo tahá ia) ki he $NZ45.00 (mahu’inga ma’olunga taha) ki he pini pea mo fakamahino ai ‘a hono ‘uhinga ‘o e kehekehe ‘o hono mahu’ingá.   ‘E ngofua pe foki ke totongi ha mahu’inga ‘oku toe lahi angé ka ‘e ‘ikai ngofua ke totongi ha mahu’inga  ‘oku ‘i lalo he tu’unga ma’ulalo tahá.

Kapau ‘oku totongi koe ‘aki ‘a e founga hikihiki holó, ‘e kei tapu ai pé ke toe ‘i lalo hifo ‘a ho vāhenga ‘i he tu’unga ma’ulalo taha (minimum wage).  Ka koe’uhi ko e founga ngāue eni ‘oku fa’a ngāue’aki ki he kau ngāue ‘oku nau taukei ngāué, ‘e ala laka ma’u pé ‘a ho vāhengá ‘i he tu’unga ma’ulalo taha.

4. Ko e founga totongi ‘oku tuifio

‘I he ngaahi ngāue’anga e ni’ihi, ‘e lava ke feliuliuaki ‘a e founga totongí koe’uhi ko e fa’ahinga ngāue ‘e fiema’u ke faí.   Ko e fakatātā eni ki ai.  ‘I he taimi ni’ihi, ‘i ho’o fuofua kamata ngāué, ‘e totongi lau houa atu, pea toki liliu ke totongi fakafo’ingaue ‘i ha’o taukei ange mo toe vave ho’o ngāué.

‘E lava ke kehe ‘a e founga ‘oku totongi ‘aki koé mei he toenga ‘o e kau ngāué koe’uhi ko ha kehe ‘a e ngāue ‘oku ke fai pe ko e kehe ‘a e founga hono totongi koe.΄

Vahe mālōlō  mei he ngāué

‘Oku totonu ke ke ma’u ‘a e totongi vahe mālōlō mei he ngāué ‘a ia ko e peseti ‘e 8 ‘o hono fakakātoa ho’o vahé kimu’a pea toki to’o ‘a e tukuhaú.  Ko e fakatātā eni ki ai.  Kapau ko ho’o vahé na’e $500 he uike, ‘oku toe ‘i ai ‘a e $40.00 he uike ‘oku to’o ia ‘o tauhi makehe ko ho’o vahe mālōlō.  Kuo pau ke ke totongi ‘a e tukuhau ‘o e vahe mālōlō.  ‘I he ngaahi ngāue’anga ‘e ni’ihi, ‘oku nau fakakau ‘a e vahe mālōlō ‘i ho’o vahe fakauike pea ko e ni’ihi ‘oku nau toki totongi atu ia he taimi kuo ‘osi ai ‘a e ngāué.  Kapau ‘oku totongi fakauike ‘a ho’o vahe mālōloó, ‘e to’o ai pe foki moe tukuhaú. Kapau ‘oku toki totongi atu he taimi ‘osi ‘a e ngāué, ‘e toki to’o leva ‘a e tukuhau΄ he taimi koiá.

Kapau ‘oku ‘i ai ha me’a ‘oku ke hoha’a ki ai fekau’aki mo ho’o la’i vahé, pea ke fetu’utaki ki ho taki ‘kulupú pe ko e ngāue’angá.

Pa’anga ‘oku to’o mei ho’o vahé

‘E ‘ikai te ke ma’u kotoa ‘a ho’o vahe, he ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi pa’anga ‘oku to’o hangatonu mei ai.

Tukuhau

Ko e tukuhaú – ‘a ia ko e pa’anga ‘oku to’o lolotonga ‘a ho’o ngāue mo ma’u vāhenga, ko e pa’anga ia kuopau ke to’o.   Ko e tukuhaú ni ‘oku to’o ia mei ho vāhenga ‘o ‘ave ki he pule’anga Nu’usilá ke totongi ‘aki ‘a e ngaahi ngāue ‘oku fiema’u ke fakahoko ma’ae kakaí ‘o hangē ko e hala pule’anga, polisi, fakamaau’anga mo e alā me’a peheé.  ‘Oku totongi tukuhau ‘a e tokotaha ngāue kotoa pē ‘i Nu’usila.  Ko e tukuhau ‘oku totongi ‘e he kau ngāue RSE ‘oku peseti ia ‘e 10.5 pea ‘e ‘asi atu ia ‘i ho’o la’i vahé.

Ko e ngaahi totongi kuo ke ‘osi tali ke to’o mei ho vāhenga

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi fakamole ‘oku toki lava pē ‘o to’o ‘i ha’o fakamo’oni ‘oku ke tali ke to’o eni mei ho’o vahé. Ko e ngaahi fakamolé ni ‘oku to’o ia ke totongi ‘aki ‘a hono ‘ave mo fakafoki koe mei he ngāue’angá pea mo e totongi nofó.  Ko hono fakangofua ke to’o eni mei ho’o vahé ‘e toe faingofua mo maau ange ai ‘a ho’o fakama’opo’opo ho’o ngaahi fakamolé mo ho’o pa’anga ‘oku ma’u.

Kuo pau ke fakahinohino atu ‘e he ngāue’angá kia koe ‘a ho’o vahe,́ mo e ngaahi me’a ‘e ‘asi atu ‘i ho’o la’i vahé, talaatu mo ha ngaahi totongi fakamole ‘e to’o pea ke ma’u ha ngofua meia koe ke fai ia.  ‘E lava ke ke ta’ofi ‘a e ngaahi to’o fakamolé ni ‘i ha taimi pē.

Kapau te ke ta’ofi, ‘e kei fiema’u pē ke ke totongi ‘osi ha ngaahi fakamole na’e te’eki ai ke totongi pea ke kei hoko atu ‘a ho’o totongi e ngaahi fakamolé ‘aki ha pa’anga (cash) pe ko hono to’o mei ho’o ‘akauni he pangikē.

Koe’uhi ke malu’i koe, ko e kotoa ‘o e ngaahi fakamole ‘oku to’o΄, ‘e fuofua fakahā eni ke ‘ilo ki ai ‘e he kau ‘Inisipekita ‘a e Potungāue Ngāue΄ ke nau sivi’i ‘oku fakalao pea tonu.

Ko hono to’o ‘o e totongi folaú

Te mo vahevahe mo e ngāue’angá ‘a e totongi ‘o e folau vakapuna mai mei ho fonuá ki Nu’usila – ‘o mo vaeua (kapau ko ho’o ha’u mei Kilipati pe ko Tuvalu, te mo vaeua ‘a e totongi vaeua ‘a e folau vakapuna mei Fisi ki Nu’usila). Kapau na’e totongi kakato ‘e he ngāue’ang ‘a e tikite folaú, ‘e fiema’u ke ke totongi fakafoki ‘a hono vaeua pea koia ai ‘e lava ke to’o eni ‘e he ngāue’angá mei ho’o vahé.  ‘E ala fiema’u ke ke totongi ‘a e fononga fakalotofonuá ‘o hangē ko e tikite vakapuna, pasi pea mo e lelue.

To’o ‘o e totongi nofó

Kuo pau ke kumi ‘e he ngāue’angá ha nofo’anga tuha mo’ou ‘i ha totongi faka’atu’i ‘i Nu’usilá ni pea kuo pau ke ‘osi sivi mo paasi ia ‘e he Potungāue Ngāue.΄ ‘E lava ke ke fakangofua ke to’o ‘e he ngāue’angá ‘a e totongi nofó mei ho’o vahé pe ko ho’o totongi hangatonu pē ‘e koe.

Ko e totongi ‘o e ‘uhilá mo e ngaahi fakamole ki he nofó

‘E fiema’u ke ke totongi ‘a e ‘uhilá mo ha ngaahi fakamole kehe ki ho’o nofó.  ‘E ala fiema’u foki ke ke totongi ‘a e fakamole ki hono ‘ave koe ki he ngāue pea ‘e lava ke to’o eni mei ho’o vahé pe ko ha’o totongi hangatonu.   ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi ngāue’anga te nau fakakau ‘a e totongi ‘uhilá ‘i he totongi nofó.   ‘Eke ki he ngāue’angá pe ko e hā ‘a e ngaahi totongi ‘oku fakakau ki he totongi nofó pea mo e ngaahi fakamole ke toe totongi makehé.

‘I he ‘osi ‘a e to’o ‘o e ngaahi fakamolé, ‘e toe ‘a e pa’anga ‘i ho’o ‘akauni pea ‘oku mahu’inga ke ke fakapotopoto’i ‘a e me’a ke fai ‘aki ‘a e toenga koeni.

Ngaahi me’a ke manatu’i

Vāhenga mo e pa’anga ‘oku to’o:   ‘E ha ngali lahi ‘a ho’o vahe lau houá ka ke manatu’i ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi fakamole ‘e to’o, pea kapau ‘e ‘ikai te ke fakapotopoto’i ‘o pukepuke ‘a ho’o pa’angá ‘o fakahū, ‘e ‘ikai ke lahi ‘a ho’o silini ke ke foki mo ia.

Taukei:  Kapau ko ho’o toki folau ngāue mai eni ki Nu’usila, ‘e ‘ikai ke lahi tatau ‘a ho’o pa’anga ‘e ma’uú mo kinautolu kuo nau taukei ange he fai ‘o e ngaahi ngāue.

Ko hono fakahū ho’o pa’angá pea mo hono talafi

Fakahū pa’anga

Koe’uhi ke to e lahi ange ‘a ho’o pa’anga ‘e fakahū, kuopau ke ke matu’aki fakapotopoto.

‘Oku lahi ‘a e ngaahi me’a kehekehe te ne vele’i koe ke ke fakatau lolotonga ‘a ho’o ‘i Nu’usila!

‘E ala tokoni atu ‘a e ngāue’angá ke ke fakahū pa’anga ‘aki ‘a hono to’o ha konga ‘o ho’o vahé ‘o fakahū ‘i ha ‘akauni makehe kae ‘oatu pē ha pa’anga fakafuofua he uike kotoa ke ke nofo ‘aki.  Ka kuo pau ke ke fakamo’oni tohi ‘oku ke loto ke fai eni.

Ko e talafi pe lí pa’anga ki ‘api

‘E lava foki ke ke totongi ke talafi ha’o silini ki ‘api.   ‘E lava ke tokoni atu heni ‘a e pangikē koia ‘oku ke ngāue’aki. Ka ‘e lava foki ke ke ngāue’aki ha ngaahi pangikē pe pisinisi kehe ke fai ‘aki ‘a e talafi.   ‘Oku kehekehe ‘a e totongi ki hono fai ‘o e talafí ‘o makatu’unga ia ‘i he lahi ‘o e silini ke talafi, fonua ‘oku ‘ave ki aí pea mo e founga vave hono talafi ‘o e pa’anga.

‘E lava ke tokoni atu ‘a e kau ngāue ‘i he pangikee΄ ‘i hano fakahinohino ‘a e ngaahi founga ke malava ke ke fili ‘a e founga lelei taha kia koe.΄

‘E lava ke ke ‘ilo ‘a e lahi ‘o e ngaahi totongi ‘e ‘eke’i ki he talafí ‘i ha’o ‘a’ahi atu ki he uepisaiti www.sendmoneypacific.org.   ‘E lava ke fai eni ‘i ha’o ngāue’aki ha komipiuta ‘oku lava ‘o ma’u ai ‘a e ‘initaneti.   ‘Eke ki he ngāue’angá ‘a e feitu’u ‘e lava ai ke ke ngāue’aki ha komipiuta.

‘Oku lahi ange foki ‘a e fakamole he hokohoko ho’o toutou li silini ki ‘apí koe’uhi he ‘oku totongi ‘a e talafi kotoa pē.  ‘Eke ki he ngāue’angá ke nau fakahinohino atu ‘a e founga ma’ama’a taha ki he li silini ki ‘apí.

Tauhi Vā

Ko e Ngaahi Ngāue ke ke fai ‘i he Ngāue’anga

‘E fiema’u ke ke fai ‘a e ngaahi ngāue kotoa pē ‘i he tohi aleapau ngāue na’a ke fakamo’oni ki ai mo e ngāue’anga ‘oku ke loto ke fai – pea ke fai eni ‘i he founga ‘oku fiema’u ‘e he ngāue’angá ke fai ‘aki. ‘Oku kau heni ‘a e

• ‘alu ki he ngāue ‘i he taimi totonu
• tauhi lelei’i ‘a e ‘api nofo’angá
• ‘ulungaanga fakapotopoto he taimi kotoa pē ‘i he ngāue’angá pea ‘i he hili  ‘a e ngāué

‘Oku fiema’u ke ke ngāue ‘i he taimi ‘oku fiema’u ai ke ke ngāue,΄ pea ‘e ala lava ke fiema’u ke ke ngāue ‘i ho ‘aho Sapate΄ pe ha ‘aho mālōlō pe. ‘E fakamahino pe ‘a e houa ngāue ‘i ho’o tohi aleapau ngāue.΄Ko e ngāue uouongatahá fakakulupu ko e me’a mahu’inga, koia ai ‘eke ki he taki ‘i ho’o kulupú pea mo e ngāue’angá ‘a e ngaahi me’a ‘e fiema’u ke faí.   ‘E sai ke ke fuofua sio mo fakaongo fakalelei ki he ngaahi fakahinohino ‘oku fai he kamata ‘o e ngāué koe’uhi ke ma’u mei ai ha’o fakafuofua ki he me’a ‘e fiema’u ke ke faí.  ‘E ‘osi ha lau uike pea toki mahino lelei.

Hili ‘a e ngāue

Ko e ngaahi me’a koia te ke fai he tuku atu mo e hili ‘a e ngāué ‘e tokoni ia ke toe fakalata ange ai ‘a ho’o nofo ngāue.  ‘Eke ki he ngāue’angá ke nau talaatu ‘a e ngaahi me’a te ke ala fai lolotonga ‘a ho’o ‘ataá mei he ngāué.  ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi fai’anga lotu mo e ngaahi kulupu sipoti pe ouau ‘a e ngaahi komiuniti te ke lava ‘o kau ki ai.  ‘E lava foki ke ke feohi mo ha kau ngāue RSE mei he ngaahi fonua kehé pea mo e kakai ‘o e fonuá ni.   ‘E kau eni ke toe fakalataange ai ‘a ho’o nofo ngāué pea malava ke ke ako ai foki ha ngaahi me’a fo’ou mo ‘aonga.

‘Oku fu’u fiema’u foki ke ke talangofua ki he ngaahi lao ‘a Nu’usilá.   Kapau te ke maumaulao ‘e fai ‘e ke Potungāue Polisi ‘a Nu’usilá ‘a honau fatongiá.  Kapau ‘e fakanofo koe mei he ngāué ‘e ‘ikai lava ke ke kei nofo atu ‘i Nu’usila pea kuo pau ke ke foki.

Ko e ngaahi me’a ke fai ‘e he ngāue’anga ma’au

‘E ‘ikai ngata pe ‘i hono totongi koe ‘e he ngāue’angá ka ke ngāue, ‘oku ‘i ai foki mo honau ngaahi fatongia kehe ke fai ma’au ‘o kau ai ‘a e:

• kumi atu ha nofo’anga tuha mo taau
• ‘oatu ha me’angāue taau ki he feime’atokoní pea mo e nofó
• totongi ha vāhenga ‘o ‘oua ‘e toe si’i hifo he totongi lau houa si’isi’i taha ‘a Nu’usila΄
• ke ‘oatu ha ngaahi houa ngāue tu’upau ke ke ngāue’i
• ke ‘ave mo fakafoki koe mei he ngāue’angá.

‘Oku fiema’u foki ‘a e ngāue’angá ke nau tokanga’i lelei koe (pastoral care) lolotonga ‘a ho’o ‘i Nu’usilá.

‘E fiema’u ‘a e ngāue’angá ke nau tokoni atu ki hono kumi ha ngaahi ma’u’anga tokoni ki hono tauhi ‘o e mo’ui lelei (health), fakatau, sipoti mo e ‘alu ki he lotu.

Ko e ngaahi ngāue’anga RSE kotoa pē kuo pau ke fuofua fakapaasi ia ‘e he pule’anga Nu’usilá koe’uhi ke fakapapau’i ko e ngaahi ngāue’anga tuha mo taau pea ke nau malava ‘o ma’u atu ‘a e ngaahi ngāué pea ke fai ia ‘i he ngaahi ngāue’anga taau mo tuha.

Kuo pau ke fakakakato ‘e he ngāue’angá ‘a e ngaahi fiema’u kotoa pē ke malu mo hao mei he fakatu'utāmaki ‘a e kau ngāue RSE.

‘Oku FIEMA’U ‘e he ngāue’angá ke ke fakahoko ange ha ngaahi me’a ‘oku ke palopalema’ia ai he ngāué.  ‘Oua te ke mā pe momou ke fakahoko kia kinautolu.

Ko hono vete ha ngaahi palopalema he ngāue’angá

Kapau ‘e ‘i ai ha’o palopalme pe ‘oku ‘i ai ha me’a ‘oku ‘ikai ke mahino kiate koe, pe ‘oku ke ongo’i ‘oku ‘ikai ke totonu, ko e me’a ke ke fuofua faí ko hono ‘eke ia ki he taki ‘o ho’o kulupú pe ko e ngāue’anga.΄  ‘E lava ke ke fai eni ‘e koe pe ko ho’o kole ki he taki he kulupu ke ne fai ia ma’au.  Ko e founga leleitaha eni ‘oku lahi hono ngāue’aki ke fakamahino ha ngaahi me’a ‘oku fai ai ha ta’efemahino’aki, pea  mo fakalele’i ai ha palopalema.

Kapau ‘oku ‘ikai te ke fiemālie ki he tali ‘a e ngāue’angá pea ‘oku tonu ke ke fetu’utaki leva ki he ‘Inisipekita Ngāue ‘a e Potungāue Ngāue.΄

Ko e kau ‘Inisipekita Ngāue ko e kau ngāue fakapule’anga ia pea ko honau fatongiá ke fakapapau’i ‘oku fakahoko fakatatau ‘e he ngāue’anga΄ ki he ngaahi tu’utu’uni aleapau ngāue na’e fai mo koe.΄

‘E lava foki ke ke fetu’utaki mo ha ‘iunioni.  Ko e fatongia ‘o e ‘iunioní ko hono fakafofonga’i mo taukave’i ‘a e ngaahi totonu ‘a e kau ngāue ‘i Nu’usilá ni pea hangē ‘e ‘i ai ha fakafofonga ‘iunioni pe mēmipa he feitu’u ‘oku ke ngāue ai ‘e ala tokoni atu kiate koe.

‘Oku lahi pe ‘a e ngaahi founga ke fakaa’u ‘aki ‘a ho ngaahi fiema’ú pea ‘o ka ‘i ai ha’o palopalema, ke ‘oua ‘e ta’e tokanga’i.   Ko ia ai ‘oku mahu’inga ke ke talanoa mo fakahā eni ki ha taha ke fai ha ‘ilo ki ai he vave taha.΄

Ka hoko ha palopalema pea ke fetu’utaki ki:

• Ho taki kulupú pe pule ‘o e ngāue’angá
• Ho fakafofonga pule’anga ho fonua
• Ho ‘Inisipekita Ngāue ‘i he telefoni 0800 20 90 20
• Ho ‘iunioní ‘o kapau ‘oku ke mēmipa

‘E to e lava foki ke ke fetu’utaki ki he ngaahi feitu’u ko eni ‘i Nu’usila ni΄ foki:

• CAB  (Citizen’s Advice Bureau) pe ‘Ofisi Ma’u’anga Fale’i
• Ngaahi kulupu mei he komiuniti
• Ngaahi tokoni fakalao ta’etotongi
• Ngaahi ma’u’anga tokoni ki he nofo fo’ou (Settlement Support Service)

‘Oku ‘oatu ‘i he faka’osinga ‘o e tohi fakamatala ni ha ngaahi fika telefoni fetu’utakí.

Tohi Aleapau Ngāue

Na’e tonu ke ‘osi a’utaki atu ha tohi aleapau ngāue ko e konga ia hono fakahoko atu ‘a e fiema’u ke ke ngāue.΄  ‘Oku ‘osi tonu foki ke fakamatala’i atu ke mahino ‘e he ngāue’angá pe ko ‘enau fakafofonga ‘a e aleapau ngāue.

Ko e tokotaha ngāue totongi kotoa pe ‘i Nu’usila ni, kuo pau ke ‘i ai ha’a ne tohi aleapau ngāue.  Ko e tohi mahu’inga eni he ‘oku ne fakamahino ai ‘a e ngaahi me’a ke ke fai ma’ae ngāue’angá pea mo e me’a ke fai ‘e he ngāue’anga΄ ma’au.

Ko ho’o tohi aleapau ni ‘e fakahā atu ai ‘a e ngaahi tu’utu’uni ‘a ia ko e lao ia ‘o Nu’usila.΄  ‘Oku kau heni ‘a e livi pe taimi ‘atā mei he ngāue, totongi ‘o e taimi mālōlō pe (holiday pay), ngāue he ‘aho mālōlō fakapule’anga pea mo e taimi ‘atā koe’uhi ko e puke pe (sick leave).

‘Oku totonu ke ‘oua na’a ke fakamo’oni ‘i he aleapau ngāue kae’oua kuo mahino ‘a e me’a kotoa pea ‘oku ke tali pe fiemālie ki ai.   Kapau ‘oku ‘i ai ha me’a ‘oku ke kei tāla’a ai pe ta’emahino atu, ‘eke ke fakamahino atu ‘e he fakafofonga ‘o e pule’anga ‘o ho fonua΄ pe ko e ngāue’anga,΄ pe ko ha’a nau fakafofonga.

Lavea tupu mei he ngāue

Kapau ‘e hoko ha fakatu'utāmaki kiate koe pea ke lavea, ‘e lava ke fakafou mai ‘i ho’o toketaá ha kole tokoni fakapa’anga mei he ACC (Accident Compensation Corporation).

‘Oku ‘osi ‘i ai pe ‘a e konga ho’o totongi tukuhau ‘oku to’o ia ki he ACC.  Ko  e ACC ‘oku fakalele ia ‘e he pule’anga Nu’usila΄ pea ‘oku ne malu’i ‘i ha hoko ha lavea ki ha taha.  ‘E makatu’unga ha tokoni ‘e fai ‘e he ACC ki hano faito’o koe, ‘i he tupunga ‘o ho’o lavea.΄

‘Oku kau heni ‘a e  ngaahi faito’o ma’au, tafa makehe pe ko hano faito’o koe ka ‘e ‘ikai kau ki ai ‘a e ngaahi mahaki angamaheni ‘o hangē ko e fulū.

Ngaahi mahaki na’e ‘ikai ke fekau’aki mo e ngāue

‘Oku ‘ikai ke malu’i ‘e he ACC ha puke.  Kuo pau ke malu’i fakafaito’o (medical insurance) ‘a e tokotaha ngāue RSE kotoa pe lolotonga ‘enau ‘i Nu’usila.

‘Oku totongi ‘e he malu’i fakafaito’o (medical insurance) ‘a e fakamole ‘o hangē ko e talatala ki he tōketaá;  ko e fakamole ki he faito’o ‘e ‘oatu ‘e he tōketaá kia koe (hange ko e fo’i’akau), ko ha ngāue fakatu'upakē ki ho nifo΄ pea kau ai mo ha no tafa koe.  Kapau te ke puke lahi pe hoko ha me’a ke ‘ikai te ke toe lava ‘o tu’u pe ngāue (serious disability) ‘o fiema’u ai ke ke foki ki ‘api,  ‘e ala totongi ‘e he malu’i fakafaito’o ‘a ngaahi fakamole ko eni. Kapau ‘oku lolotonga faito’o koe tupu mei ha mahaki pe ‘ilo hao mahaki na’a ke ‘osi mo’ua ai kimu’a pea ke toki tu’uta ‘i Nu’usila,΄ ‘e ala ‘ikai ke tali ‘e he malu’i ia ke nau totongi ‘a e fakamole ki ho faito’ó.  Ko e ngaahi mahaki ni ‘oku ui ia ko e ngaahi mahaki na’a ke ‘osi puke koe ‘i ai kimu’a (pre-existing condition) pe ko ha mahaki tauhi pea ‘e fiema’u ke mo talanoa ki ai mo e ngāue’anga΄ ‘i hono alea’i ho’o malu’i fakafaito’o.΄

‘E alea’i ‘e he ngāue’anga΄ ‘a hono malu’i fakafaito’o (pe mo’ui lelei) koe,΄ ko e konga ‘o e ngaue ki ho’o ngofua (visa), pea ‘e toki to’o ‘a hono totongi mei ho’o vahé ‘i ho’o kamata ngāue.΄

‘E kei totongi pe ‘a ho’o malu’i fakafaito’o neongo ‘e ‘ikai fiema’u ke fakahū atu ha’o ngaahi fakamole ke totongi fakafoki ‘e he kautaha malu’i fakafaito’o (claim).

‘E ‘oatu ha ‘a e fakamatala ki ho malu’i fakafaito’o ‘e he ngāue’anga. ΄ Tokanga ke ke lau ‘o ‘ilo ‘a e ngaahi fakahinohinó́ pea ke ‘eke ki he ngāu’anga΄ ke nau fakamatala’i atu ‘a e ngaahi me’a ‘oku malu’i ai koe,΄ pea mo e ngaahi me’a ‘oku lava ‘o totongi fakafoki ‘i he malu’i ni (claim).

Ko ho’o ngofua (visa)

Te ke folau ki Nu’usila ‘i ha ngofua ngāue fakangatangata (limited visa) ke ke ngāue ai ‘i he RSE.

Lolotonga ‘a ho’o ‘i Nu’usila΄ ‘e ‘ikai te ke lava ‘o to e kole ha fa’ahinga ngofua folau kehe.   Kapau te ke loto ke ke nofo mei he ngāue’anga,΄ ‘e ‘ikai ngofua ke ke nofo ‘i Nu’usila.   ‘E ala lava ke ke hiki atu ‘o ngāue ‘i ha ngāue’anga RSE kehe, ka kuopau ke fuofua loto ki ai ‘a e Potungāue Ngāue.

Kuo pau ke ke foki ki ho fonua΄ ‘i he ‘osi ‘a ho’o ngāue.΄   Kapau ‘e ‘ikai te ke talangofua ki he tu’utu’uni ho’o ngofua fakangatangata,΄ ‘e lava ke ta’ofi ‘o ‘oua te ke toe foki ki Nu’usila.

Kapau te ke talangofua ki he tu’utu’uni ‘a e ngofua fakangatangatá pea ka fiema’u ko e ‘e ha ngāue’anga RSE ke ke toe foki mai ‘o ngāue, ‘e lava ke ke foki mai Nu’usila he ngaahi fa’ahita’u hokó.  Koe’uhi ‘e ‘osi ‘a ho’o ngofua ‘i he taimi te ke mavahe ai mei Nu’usila, ‘e fiema’u ke toe kole hao ngofua fo’ou kapau te ke to e foki mai ‘o ngāue he fa’ahita’u hono hoko.΄

Ko e ngofua ke lava ‘o ngāue he ngāue’anga kehekehe ‘e 2 pe toe lahi ange

Ko e founga joint ATR ‘e lava ai ‘e ha ngaahi ngāue’anga kehekehe ke nau fakangāue’i ha kau ngāue tatau lolotonga e taimi fiema’u lahitaha ai e ngāue.΄  Ko e founga eni ‘e lava ai ke ke ngāue ‘i ha ngāue’anga ‘e ua pe toe lahi ange ai kae lava ke toe loloa atu ai ‘a ho’o nofo ngāue ‘i Nu’usila pea ke to e lahi ange ai ‘a ho’o seniti ‘e ma’u.  Ko e ongo ngāue’anga te na ‘omai koé, te na fakahoko atu ‘a ho’o aleapau ngāue ‘o kau ai ‘a ho’o folau pea mo e nofo’anga.

Manatu’i ke ke fakamo’oni ‘i he ongo aleapau ngāue ni loua.

Ngaahi ‘Iunioni

Ko e fatongia ‘o e ngaahi ‘iunioni΄ ko hono fakafofonga’i ‘o e kau ngāue.΄ ‘I ho’o kau ki he ‘iunioni, ‘e fakakau ho le’o´ mo ho loto΄ ‘i hono alea’i ‘o ha ngaahi me’a fekau’aki mo e ngāue’anga,΄ pea ke poupou’i koe ‘o kapau ‘e hoko ha fefaikehekehe’aki he ngāue’anga.΄  ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi ‘Iunioni ‘oku ma’u lakanga ai ‘a e kakai Pasifiki ‘e ala ke nau lava ‘o lea faka-Tonga.

Ko e to’onga  nofo ‘i Nu’usilá

Ko e ‘eá pea mo natula

Ha’u mateuteu ki he ‘ea ‘oku kehe ange mei he me’a ‘oku ke anga ki ai ‘i ho fonuaá.   ‘Oku momoko ange foki ‘a Nu’usila ia pea ‘e ala fiema’u ke ke fai e ngāue ‘i tu’a lolotonga ‘a e momoko.΄  Ko e ngaahi māhina momoko taha΄ ‘a Siulai, ‘Aokosi pea mo Sepitema lolotonga ‘a e fa’ahi ta’u momoko ‘a Nu’usila.΄

‘E fiema’u ke ke ha’u mo hao vala pea mo e sū ‘oku tuha mo taau koe’uhi ke ke māfana mo mātu’u lolotonga ‘a ho’o ngāue.΄  ‘E ‘oatu ‘e ho’o ngāue’anga΄ ‘a e kafu mo e ‘ufi’ufi mohenga.  Pea ‘e fakahinohino atu ‘e he ngāue’anga΄ ‘a e feitu’u ke ke fakatau mai mei ai hao vala mo ha kafu te ke toe fiema’u.

‘E ‘oatu mo ha hita (heater) pea mo hono fakahinohino atu ‘a hono ngāue fakapotopoto ‘aki. Kapau te ke saoa mafana kimu’a pea ‘i he ‘osi ‘a e ngāue,΄ ‘e tokoni eni ke ke toe māfana mo mo’ui lelei foki.

‘Api nofo’anga

‘E lava ke ke fakapapau’i mei he ngāue’anga΄ pe ko honau kau fakafofonga RSE, ‘a e ‘api nofo’anga kuo nau kumi ke ke nofo ai pea mo hono ngaahi naunau.  ‘Oku ‘osi mahino ki he ngāue’anga΄ ‘e ‘ikai lava ke ke ha’u mo ha ngaahi naunau lalahi koia ai te nau kumi ha mohenga mo hao kafu.  Ka ‘e ‘i ai pe ‘a e ngaahi me’a te ke ala ‘omai ‘oka ke fiema’u ke ke toe fiemālie ange ai.

‘E ma’u atu ‘a e naunau ki he feime’akai,΄ fō pea mo e saoa mafana ke ke ngāue’aki.  Ngāue’aki ‘a e ngaahi me’a kuo teu’i ma’au΄ pea ke ako ke ke ‘ilo ‘a hono ngāue lelei’aki pea ‘e tokoni lahi ‘aupito ia kiate koe.

Ko ho fatongia ke ke tauhi ‘a ho nofo’anga΄ ke ma’a mo maau.  Ka ‘i ai ha ngaahi maumau ‘e hoko ‘e ala fiema’u ke ke totongi pea ko e fakamole eni ‘e fu’u lahi.

Ma’u Me’atokoni

‘E fiema’u ke ke kumi ‘a ho’o me’atokoni.  ‘Oku lahi e me’akai lelei kehekehe ‘i he fonua ni te ke lava ‘o fakatau atu mei he ngaahi supamāketi.΄

Feinga ke ke ma’u ha me’atokoni fe’unga pea lahi.  Ko e houa ma’u me’atokoni lelei ‘e tolu he ‘aho΄ ‘e ma’u ai hao ivi lahi mo fe’unga ke fai ‘aki ‘a e ngāue.΄  ‘E ala fiema’u ke ke ma’u ha me’atokoni lahi mo fe’unga koe’uhi ko e ‘ea΄ pea mo e ngāue,΄ ‘e fiema’u hao ivi ka ke lava ‘o fai. ‘Oua ‘e feinga ke ma’u me’atokoni si’isi’i pe ko ha no lia’aki ‘o e houa ma’u me’atokoni ho’ataa,΄ pea inu ‘a e vai ke lahi.  

Kapau ‘e ‘ikai te ke ma’u ha me’atokoni ‘oku fe’unga mo lelei΄ pea ‘ikai ke inu mo e  vai ke lahi, ‘e holo ai ‘a ho’o ivi΄ mo ho’o fakahoko e ngāue,΄ pea si’i ai foki mo ho’o pa’anga ‘e ma’u.΄   ‘E ala hoko atu ‘o ke puke pea ‘ikai lava ke ke toe ngāue pea ke iku foki ai ki ‘api.  Manatu’i kapau ‘e ‘ikai te ke ngāue,’e ‘ikai te ke vahe.

‘E fakahoko he’e ngāue’anga΄ ‘a hono fokotu’utu’u ‘o e ngaahi houa ma’ume’atokoni.΄  ‘Oku kehekehe pe ‘a e founga ‘a e ngāue’anga takitaha.  Kapau ‘oku ke hoha’a pe tāla’a ki he founga ‘oku mou ngāue’aki, pea ke fakahā ke ‘ilo ki ai ‘a e ngāue’anga.΄

Tauhi ke ke mo’ui lelei

Ko e ‘ea΄ pea mo e tō’onga ngāue ‘i Nu’usila΄ ni ‘oku lahi mo faingata’a ai ke ke mo’ui lelei.  Ko ia ‘oku totonu ke tauhi ke ke māfana, pea ‘oku tokoni ki he mo’ui lelei ‘a e ma’a ma’u pe ‘a e sino pea mo tui ‘a e teunga ‘oku ma’a he ‘aho kotoa pe.

‘Oku matu’aki mahu’inga ke ke kaukau mo fakama’a e ngaahi ‘uli mei ho sino΄ he ‘e ala ke hoko ‘o pala ai hao ngaahi lavea.  Ngāue’aki ‘a e koa tāmate siemu pea mo e koa kapolika΄ (carbolic) ke ‘oua na’a ke hangatāmakia pe pala ho kili.   ‘Eke ki he ngāue’anga΄ ke fakahinohino atu ‘a e feitu’u ‘e ma’u mei ai ‘a e ngaahi me’a ko eni.΄

Kapau te ke tauhi koe ke ke mo’ui lelei, ‘e toe si’i ange ai ha’o puke ‘i ha fa’ahinga mahaki.

‘Oku ‘i ai foki mo e mo’ui lelei e taha ‘oku mahu’inga – ko ho’o lelei fakalukufua.   ‘E lava ke hulu ange ‘i ho’o ‘amanaki ‘a e ta’elata mo e manatu ki ‘api ki ho fāmili.΄

Ko ho’o fetu’utaki mo lī silini kia kinautolu΄ ko e founga ia ‘o ho’o fetu’utaki ai mo kinautolu.  ‘E ala tokoni atu ‘a e ngāue’anga΄ ke talaatu ‘a e ngaahi founga ma’ama’a taha ke ke fetu’utaki ai ki ‘api, pea mo hono ngāue’aki ‘o e ‘īmeili΄ pea mo e kaati telefoni.΄

Loto lahi pea ke manatu’i ‘oku vave pe ‘a e ‘alu ‘a e taimi.΄   Tuku taha ‘a ho’o tokanga΄ ki he ngāue na’a ke ha’u ke fai΄ pe ke ngāue fakamaātoato.

Kapau ‘oku ke ta’efiemālie pe hoha’a ki ha me’a pea ke fakahoko eni ke ‘ilo ‘e he taki ‘o ho’o kulupu΄ pe ko e ngāue’anga΄ pe ko e fakafofonga ‘o e pule’anga ‘o ho Fonua,΄ he ko honau fatongia ke tokoni atu ‘i he ngaahi me’a ko eni.΄

Mo’ui lelei

‘Oku totonu ke ke ‘ilo ko e ngaahi mahaki pipihi ‘o e fe’auaki΄ ‘o kau ai ‘a e ‘eitisí ‘oku ‘osi ‘i Nu’usila foki.

Koe’uhi ke malu’i koe ke ke mo’ui lelei, ‘oku mau tapou atu ke ke faka’ehi’ehi mei he ngaahi mahaki ni ‘aki ‘a ho’o ngāue’aki ma’u pē ‘a e konitomu.΄  ‘E lava foki ke ma’u atu ha fale’i mei he tōketa ‘oku mou ngāue’aki pea mo e ngaahi kiliniki makehe ki he tafa’aki koeni ‘o e mo’ui.

Ko e ngaahi founga fahahoko ha tautea

‘Oku ala hoko eni koe’uhi ko ha maumau ‘oku hoko ‘i he ngāue’anga΄ pe ko ha maumaulao.  Ko ha maumau ‘oku hoko ‘i he ngāue’anga΄ ko e me’a fakangāue ia ka ko e maumau’i ‘o e lao ‘a Nu’usila΄ ko e fai hia ia.

Fakangata ‘o e Ngāue΄

Kapau ‘e fakanofo koe mei he ngāue, ‘e ‘ikai lava ke ke nofo ‘i Nu’usila.  Kapau te ke fai hia ‘o maumaulao ‘e lava ke fakangata ai pē mo ho’o ngāue΄ pea ke mavahe mei Nu’usila.

Fakafoki fakapule’anga (deportation)

‘E lava ke fakafoki fakapule’anga koe kapau te ke maumaulao pe talangata’a ki he tu’utu’uni ‘a ho’o ngofua ngāue΄ (‘o hangē ko ha’o mavahe mei he ngāue’anga pe ko ho’o nofo atu ‘o ‘ova ‘i he taimi kuo ‘oatu ‘e ho’o ngofua – visa).  Ka hoko ha me’a pehe ni, ‘E ‘oatu ‘e he Potungāue Fefolau’aki (Immigration) ‘a Nu’usila΄ ha tohi fakatokanga pea mo e tu’utu’uni ke tautea fakafoki koe.

Kapau ‘e ‘oatu ha tu’utu’uni tautea fakafoki kiate koe, ‘e fiema’u ke ke mavahe leva mei Nu’usila ‘o ‘oua ‘e toe tatali.   Kapau ‘e ‘ikai te ke mavahe he vave taha,΄ ‘e lava ke puke koe ‘e he Potungāue Fefolau’aki (Immigration) ‘a Nu’usila ‘o fakafoki fakapule’anga.  Kapau ‘e tautea fakafoki fakapule’anga koe ‘e ‘ikai ngofua ke ke toe foki mai ki Nu’usila ni ‘i ha ta’u ‘e 5 pea ‘e ala uesia heni ho faingamālie ke ke toe foki mai ‘o ngāue ‘i he RSE he kaha’u.΄  ‘E fiema’u foki ke ke totongi ‘a e ngaahi fakamole ki hono fakafoki fakapule’anga koe.΄  Ko hono fakafoki fakapule’anga koe mei Nu’usila΄ ‘e lava ke mole ai mo hao faingamālie folau pe ngāue ‘i ha fonua kehe.

‘Oku ‘oatu e fakatokanga ke ke ‘ilo kuo pau ke ke mavahe mei Nu’usila kimu’a he taimi ‘oku ‘osi ai ho’o ngofua na’a faifaiange pea tautea fakafoki fakapule’anga koe.

Faito’o kona tapú pea mo e ‘olokaholo

Ko e ta’u motu’a ‘oku toki fakangofua ai ‘e he lao ke inu ‘olokaholo ko e ta’u 18 pe motu’a ange ai.  ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi kolo ‘oku fakatapui ke fai ha inu ‘i he ngaahi feitu’u fakapule’anga ‘o hangē ko e ngaahi paaka, ngoue matala’i’akau pea mo e feitu’u tau’anga me’alele.  ‘Oku tapu foki mo e ifi tapaka he ngaahi feitu’u fakapule’anga.΄ ‘Oku kau heni ‘a e ngaahi molo (shopping malls), papu mo ngaahi pā mo e falekai, vakapuna, pasi mo e lelue.  ‘Oku tapu’i foki ha ‘olokaholo mo e faito’o kona tapu he ngaahi ngāue’anga lahi.

‘Oku tapu ke ma’u ia koe ha faito’o kona tapu pe ngaahi me’a pehē.  Ko e ngaahi ‘ulungaanga ni ‘e fai ‘a e ngāue ki ai ‘e he ngāue’anga΄ ‘i he founga angamaheni,΄ pea ‘e lava ai ke fakanofo koe mei he ngāue ta’e toe ‘oatu ha fakatokanga.

Faka’uli ‘i Nu’usila

‘Oku tapu ke ke faka’uli ‘i Nu’usila kapau ‘oku ‘ikai ke ‘i ai hao laiseni.   Kapau ‘oku ‘i ai hao laiseni pea ngofua ke ke faka’uli ‘i Nu’usila, manatu’i ke ke faka’uli ma’u pē ‘i he kauhala to’ohema.΄    Ko e lahi ‘o e ngaahi hala lalahi ‘i Nu’usila΄ ‘oku fakangatangata e vave ho’o lele΄ ki he 100km ki he houa tukukehe kapau ‘oku ‘asi atu ha faka’ilonga ke holo hifo mei ai.  ‘I he ngaahi kolo, ‘oku fakangatangata pe ‘a e vave ho’o lele΄ ki he 50km ki he houa, tukukehe ka ‘asi atu ha faka’ilonga ‘oku kehe mei ai.

Ko e me’a ke fai ‘i ha hoko ha fakatu'utāmaki fakatu'upakē.

‘Oku mahu’inga ke ke ‘ilo ‘a e me’a ke fai ‘i ha hoko ha fakatu'utāmaki fakatu'upakē.  ‘Oku totonu ke ‘osi fakamahino ‘e he ngāue’anga΄ ‘a e ngaahi me’a ke fai ‘i ha hoko ha fakatu’utāmaki fakatu'upakē, ‘o hange ko ha lavea ku hoko, puke lahi, vela, mofuike, tāfea pe afā, ko ha fuhu pe ha me’a lahi pe ‘oku hoko.  ‘Eke ki he ngāue’anga΄ ‘i he kamata’anga ‘o e ngāue΄ ke fakahinohino atu ‘a e ngaahi me’a ke mou mateuteu ai ‘i ha hoko ha fakatu'utāmaki fakatupupakē.

Foki ki ‘Api

Te ke mavahe atu mei Nu’usila he ‘osi ho’o ngāue he ngāue’anga RSE.  Kapau na’a ke fakatau ha ngaahi koloa ke ke foki mo ia ki ‘api, manatu’i kapau ‘e ‘ova pe laka hake e mamafa΄ ‘i he fakangatangata ‘oku tonu ke ‘i ai, ‘e fiema’u ke ke totongi.

Feinga ke lava ‘o palani hono ‘ave ho’o uta ki ‘api΄ ki mu’a pea ke toki foki.   ‘Eke ki he ngāue’anga ‘a e ngaahi totongi uta ma’ama’a ke lava ‘o ‘ave ‘aki ‘a ho’o uta.΄  Ko e silini ‘e ala to e ma’au ‘i ha’o ngāue’aki ha totongi uta ma’ama’a ange, ‘e hoko ko e fakalahi ke toe lahi ange ai ‘a e silini ke ke foki mo ia.΄

Manatu’i ke tauhi malu ‘a ho’o fika tukuhau Nu’usila,΄ pea mo e fika ‘o ho’o ‘akauni he pangikē Nu’usila.΄  ‘E fiema’u eni ke ke toe ngāue’aki ‘i ha’o foki mai ‘o hoko atu ‘a e ngāue RSE he kaha’u.΄  Kapau ‘oku ke loto ke kei fakamo’ui ‘a ho’o akauni ‘i he pangikē Nu’usila, ‘e fiema’u ke tuku ha silini fe’unga ai ke totongi ‘a e ngaahi fakamole ki hono tauhi fakaava.΄  ‘Oku tonu foki ke ke tauhi mo hao vala mafana na’a ke kumi lolotonga ‘a ho’o ‘i Nu’usila΄ ke to e ngāue’aki.

Koe’uhi ke to e ‘aonga lahi ange ‘a ho’o folau ngāue RSE, ‘eke ki he fakafofonga ‘o e pule’anga ho fonua ‘a e ngaahi ako mo e fakahinohino ki he me’a fakapa’anga he ‘e ala tokoni atu kiate koe.

Kimu’a pea ke mavahe atu – ko e ngaahi me’a ke fakapapau’i ‘oku maau ki he vakapuna΄

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi pepa ‘e fiema’u kae lava ke ke folau ki Nu’usila ‘o ngāue.  Kuopau ke ke tauhi malu e ngaahi pepa ko’eni ‘o ‘alu mo ia.

Ngaahi me’a ke fakapapau’i

• Paasipooti mo ho’o ngofua (visa) ki Nu’usila
• Tikite folau vakapuna
• Tohi Aleapau Ngāue.
• Tohi malu’i fakafaito’o
• Laiseni faka’uli (kapau ‘oku ‘i ai ha’o laiseni)
• Pa’anga ke ke nofo’aki ki mu’a pea ke toki vahe
• Ko e ngaahi fika telefoni fetu’utaki ki ‘api
• Fika Tukuhau Nu’usila (IRD tax number) kapau ‘oku ‘i ai ha’o fika.
• Fika ‘o e ‘akauni ‘i he pangikē Nu’usila pea mo e kaati ki he misini toho pa’anga (ATM) kapau ‘oku ‘i ai.
• Kātaki ‘o fakapapau’i ‘oku tatau ‘a hono sipela ho hingoá pea mo ho ‘aho fa’ele’i ‘i he kotoa ‘o e ngaahi pepa koeni; paasipooti, tikite folau vakapuna pea mo e pepa malu’i fakafaito’o.

Ngaahi fika telefoni fetu’utaki

Kau ‘Inisipekita Ngāue: 0800 20 90 20

Ko e va’a ngāue RSE ‘a e Potungāue Ngāue (Immigration New Zealand) Va’a Fefolau’aki ‘a Nu’usila: 0508 55 88 55

Tokoni fale’i fakafaito’o. (healthline): 0800 611 116

Ngaue ke tokoni’i kakai nofo fo’ou ki Nu’usila (Settlement Support New Zealand): 0800 776 948

Ma’u’anga tokoni fale’i (Citizens Advice Bueau): 0800 367 222

Kosilio ‘o e Ngahi ‘Iunioni ‘a Nu’usila (New Zealand Council of Trade Unions): 0800 698 646

Fakatu’utamaki Fakatupupakē: Polisi, Afi, Ngāue Fakafaito’o: 111