Rongorongo ibukin am Katauraoi: Rongorongo ibukia taan mwakuri n te RSE

 

Kam na mauri/Kaaraki!

Ko na mauri ngkae ko a roko i Nutiran.

RSE e tei ibukia taani kamwakuri aika kariaiakaki ni irekereke ma tain te ua. Te tia kamwakuri ae e kariaiakaki ni irekereke ma tain te ua e a bon tia n anganaki te kariaia man te Tautaeka n Nutiran bwa e na karekeia taan mwakuri mai tinanikun Nutiran.

Kain Nutiran ake taan kabwebwe ma karao uanikai n aia o n aroka, a rangi ni kainnanoia taan mwakuri n tain mwakurian te uaa ibukin te ununiki, te kabwebwe ao te tai.

Te rongorongo aio e na buokiko n anganiko kairan am waaki bwa e na rangin nakoraoi am tai n tiku ni mwakuri iaon Nutiran. Taiaoka uouota te bebwa ni kaongora aio n am tai ni kaea Nutiran ao kawakinna inanon tikum ikekei. Ko na kunea bwa e na rangi ni bongana inanon tikum.

Ko riai naba ni ira te kaongora ni katauraoi are karaoaki imwain kitanakin abam. Te kaongora ni katauraoi aio e na kabwarabwara riki aron te mwakuri ao te maeka i Nutiran. E na reke naba am tai n titiraki ao man ongora kabooaia iaon bwaai aika aki mataata nakoim.

N rokom i Nutiran ao am tia kamwakuri ao te Botaki ni Kamwakuri ana bon tauraoi ni buokiko ni kamwengaraoiko n am mwakuri ao n tikum i Nutiran.

Bon te tibwanga ae kakawaki ao e a bon nakoim aron kamanenana

Ara katekeraoi nakoim.

Ana tiim te RSE mai Nutiran

Kaetieti n aron kairan te waaki ni kaotaota imwain te mwakuri

Imwain mwanangam nako Nutiran ao ko riai ni kaea te kataneiai imwain te mananga ae karaoaki irouia aobitia mai abam. E na buokiko te kataneiai aio bwa Ko na matata riki ibukin te maeu i Nutiran. Rongorongon mwanangam e na kamatoaki naba n te kataneiai anne.

N rokom ao Ko na ira te reirei n aron kairan te waaki ni kaotaota imwain te mwakuri. Te reirei aio e na kaotaota i aon:

• Aron babairean mwamwanangam i Nutiran
• Aron tauan kanoan te bong ma onea aika Ko na kainnanoi
• Teraa amwarake aika Ko na kang ibukin kateimatoan marurungim ma kukureim ni mwengam ae boou.
• Ko na kanga ni babairea am kabane mane—e na rekereke ma aron kabonganan boom ao tararuan am kabane mwane i Nutiran
• Te taekiti are Ko na kabwaka man am karekemwane i Nutiran
• Tera ae e na reke ngkana Ko ikoaki n am tabo ni mwakuri ao Ko aki kona ni mwakuri
• Tera ae e na reke ngkana Ko aoraki
• Babairean am utu, te botaki ae mano ao rinanin aoraki ake a reke man te botaki
• Tera ae Ko na konaa ni karaoia ngkana Ko aki mwakuri ao Ko na kanga ni kukurei n tikum i Nutiran

Te mwane

Ko na riai ni kakoaua bwa e tau am mwane ngkana Ko roko i Nutiran ni kaitarai am kabane mwane ni karokoa ae bwaka moan boom.

Boom

Am mwane e na bon nakon am akaunti n am bangke are e katauraoia am tia kamwakuri ibukim. E na reke iroum beeban am bwakabwai are e na oti iai bwa iraua boom ae e bwaka, ao e kanga aron kabwakakina nakoim (n aron ae nakon am akaunti n am bangke), ao ai taian tau mwane riki tabeua man am bwakabai.

Ibukim ngkoe ae te tia mwakuri n te makuri aio, ao Ko na kaboaki n teuana mai buakon kawai aikai:

1. Kaboaki n te aoa

Ngkana am boraraoi are e tiainaaki bwa Ko na kaboaki n te aoa, ao Ko na boni kaboaki ngkanne n te mwaiti ni mane ibukin te aoa are Ko mwakuri iai.

Te katooto: Ngkana Ko mwakuri 30 te aoa ao Ko kaboaki te $15.00 n te aoa, Ko na kaboaki ngkanne $NZ450.00 IMWAIN ae e anaki te taekiti ao tau mane ake tabeua. Te taekiti ma tau mane ngaia ae ana kauarerekea boom.

Boom e na riai n aki uarereke nakon te mwaiti ni boo are e a tia ni katauaki mai nano.

2.  Kataubo n te mwakuri ae Ko karaoia

Kataubo n te mwakuri ae Ko karaoia bon kaboakim ni kaitaraa mwaitin te bwai are Ko karaoia.  Te katoto n aron mwakurinan te aboro, ao Ko na boni kaboaki ni katoa onin teuana te bwaoki n aboro.  Are nanona bwa baitim ni mwakuri ai bon rawatan naba am karekemane.

Te katoto: Ngkana Ko kaboaki n $NZ30 ibukin teuana te bwaoki n aboro, ao Ko kaona 15 te bwaoki n tokin te wiki, e na reke am bwakabwai ae $NZ450 imwain te taekiti ma taian tau mane tabeua.  Maitin am baoki ae Ko kaonna bon rawatan riki am mwane.

Ngkana Ko kaboaki n te aeka ni kataubo aio, ao boom e na aki kona naba ni bwaka iaan te kataubo mai nano. E ngae n anne, ao te aeka n rinan ni kataubo aio e tauraoi ibukia taani mwakuri ake a rangi ni mwatai bwa angin te tai ao e rawata riki aia kareke mwane nakon are e na bon reke irouia.

3. Tikera ni katauboo

Tikera ni kataubo, boni iteran katauboo n te mwakuri ke tao te boraraoi ni katauboo.  Aio e reke ngkana Ko kaboaki n te mwaiti ni mwane ae e a tia ni baireaki (Te boo e nako ma te mwakuri ae e na riai n tia) ibukin te bwai ae tia karaoana. Aio e kona ni kabwakaki n teuana te bin, ke te bwaene, te kaina te aroka, n teuana te mwakoro (te mwakoro bon te rinan n aroka – nimoa mai marenan taian kai, ngkana Ko taekina te aboro ao te kurebe), n teuana te kirokuraem, etc.  Aio e bon nakon te mwakuri ae Ko na karaoia ao te mwakoro ra ae Ko na kaboaki iai.  Te iango n te tikera ni kataubo bwa te n taai nako ao te mwaiti are Ko na kabooaki iai ibukin tian te mwakuri teuana (kaboaki n te mwakoro) e aki kona n tiku n arona ma e kona ni bibitaki nakon te tai teuana ma teuana.

Te katoto, bwa ngkana Ko karaoa te kiniki ua n aboro ao Ko kaboaki ni mwaitin te bwaoki ae Ko kaonna, ao ngkanne boom n teuana te bwaoki e na bon tei iaon bwaai tabeua n aron ae buburara te aroka (unikakin te aroka anne), iraua aia ririki aroka akanne, mwaitin kakaokoron aboro aika Ko kiniki, te tai n taia te ua, te aroka anne e bwainaorakiaki ke e aki ao aroka ibukin iokinibwai nako tinanikun Nutiran ao iaon Nutiran ke e na kabonganaki ibukin karaoan te mooi te aboro.Nanona ngkanne bwa Ko kona ni kaboaki n te NZ$15.00 n teuana te bwaoki n aboro are kinikaki ibukin te karao mooi ao ti kona ni kangai bwa NZ$45.00 n teuana te bwaoki ibukin te aboro ake aki bwainaorakiaki ibukin te iokinibwai.

Te katoto n aio bwa te tia kammwakuri e riai ni kabwarabwarai raoi boraraoi ni kammwakuri bwa te mwaiti ni kataubo n teuana te bwaoki e moa man NZ$15.00 (kataubo mai inano n mwane) nakon NZ$45.00 (kataubo mai ieta) n teuana te bwaoki ao ni kabwarabwara bwa e aera ngkai e reke te kakaokoro aio.  Te tia kammwakuri e kona ni kabwaka te mwaiti ane e oti mai ieta anne ma e na aki kerikaki iaan te mwaiti ni katauboo mai inano.

Ngkana Ko kaboaki n te tikera ni kataubo, Ko na riai naba n aki kaboaki ni kerikaki iaan te kataubo mai nano.  E ngae n anne, ao te aeka n rinan ni kataubo aio e tauraoi ibukia taani mwakuri ake a rangi ni mwatai bwa angin te tai ao e rawata riki aia karemwane nakon are e na bon reke irouia.

4. Kabonganakin kataubo ni kauoua

N taai tabetai ao e kona ni bibitaki aron kaboakim. Aio e kona n riki ngkana e bibitaki te mwakuri ae Ko karaoia.  Te katoto, n taai tabetai ao ngkana Ko boou nakon te mwakuri teuana ao Ko kona ni moana am mwakuri man te kaboaki n te aoa ao imwina e a manga bitaki nakon te kataubo n te mwakuri ngkana Ko a mwatai riki ao Ko a kona ni baititi riki ni mwakuri.

E kona ni kaokoro aron kaboakim ma raom ake tabeman ngkana Ko karaoa te mwakuri ae e kaokoro ke n okoro naba aron kaboakim ma ngaia.

Te Bwaka mwane ibukin am motirawa

E na riai n reke nakoim te bwakamwane ibukin am motirawa n te ririki n te mwaiti ae 8% mani botan am bwakabwai n tokin te ririki imwain anakin te taekiti.  Te katoto, ngkana e reke iroum $500.00 n te wiki ao e na kona ni ikotaki riki $40.00 n te wiki ibukin am mwane ni motirawa. Ko na bon kabooa te taekiti iaon am mwane n motirawa are ko angankai. Tabeman taani kammwakuri a ikota naba am bwakamwane ibukin am motirawa man boom are e katoa wiki ao tabeman a boni kabwaka naba nakoim n tokin am mwakuri. Ngkana Ko kaboaki n te wiki, te taekiti e a bon anaaki bwa raon te bwakabwai, ma ngkana am mwane ni motirawa e bwaka n tokin am mwakuri, te taekiti e na bon anaki naba ngkana e bwaka am mwane n motirawa n tokin am mwakuri.

Ngkana iai am kanganga ma am bebwa ni bwakabwai, reitaki ma am tia kairiri ke te tia kamwakuri.

Te tau mwane man am bwakabwai

Te mwaiti ni mwane are Ko karekea man am mwakuri e aki kona n reke iroum ni kabane ibukina bwa iai tabeua tau mwane aika ana karaoaki. 

Te taekiti/ Angabwai

Taekiti/ Angabwai ke PAYE (Kabwaka mwane man am karekemane) e bon taabangaki ao e na riai n anaki man am bwakabwai. Te taekiti/ angabwai bon tauakin te mwane man am bwakabwai ao e anganaki te Tautaeka n Nutiran ibukin kabwakamwane ibukin waaki aika kakawaki n aron karaoakin kawain te botanaomata ao kamanomano (bureitiman, te auti ni kabowi etc).  A kabaeaki ni kabane taani mwakuri i Nutiran bwa ana riai ni kabwaka te taekiti. Taani mwakuri n te RSE a mena iaan te atuu n taekiti/angabwai ae kaokoro ke n aranaki bwa NSW n te taekiti ae 10.5%. Ko na bon nora aio iaon am beeba ni bwakabwai.

Te tau mwane man am kariaia

Iai tau mwane aika kona n nako man am bwakabwai ao a ti kona ni karaoaki man am kariaia n te koroboki. Taian tau mwane aikai a kabonganaki ibukin bao ni mwamwananga nakon am tabo ni mwakuri ao n oki ao ai am tabo ni matu.  Anganakin am tia kammwakuri te kariaia bwa e na karaoaki te tau mwane man am bwakabwai e na rangi ni kabebetea aron tararuakin am mwane.

Taben am tia kammwakuri bwa e na kabwarabwara nakoim aron bukin te tau mwane, tera are e makoro n am beeba ni bwakabwai e na tuangko ibukin tau mwane ake ana karaoi ao ni karekea am kariaia ibukin tauakin mwane akanne.  Ko kona ni buuta am kariaia n te tai ae e aki akaka.

Ngkana Ko karaoa aio ao Ko kantaningaki bwa Ko na bon riai naba ni kaoka booni mwin te mwane are Ko tarau iai ao ni kabwaka mwane ibukin reitakin waaki n te rabwata ni mwane ke rinanon te akaunti n te bangke.

Ibukin kamanoam, ni kabane taian tau mwane ana riai ni bane ni kaotaki nakoia taan tutuo man te Bootaki n Kammwakuri ibukin tuoaia ike ana bane n rinanoaki bwa a rinanon te tua ao te eti.

Tau mwane ibukin mwamwananga

Am tia kammwakuri ao ngkoe te tia mwakuri kam ibuobuoka boon kantokam man abam are Ko mwananga ma iai nako Nuutiran ao e na riai ni iteranaki imarenamii n aron are ngkana ko roko mai Kiribati ao ko riai n kabwakaa ietran te kantoka i marenan Biitii ao Kiribati).  Ngkana am tia kammwakuri e a tia  ni kabwaka te kantoka ae e banin ao ngkanne Ko kainanoaki bwa Ko na riai ni kabwaka are iterana. Ao anne are e kona te tia kammwakuri n tataua booni mwina man am bwakabwai. Ko kona ni manga kainanoaki bwa Ko na kabwaka mwane ibukini mwamwanangam iaon Nutiran n aron kantokam n te wanikiba, te bwati ao te turein.

E tau mwane ibukin nnem ni maeka

Am tia kammwakuri e na riai ni katauraoa te tabo ni maeka ae tau mani mano ibukim n te boo ae e bon raoiroi ni kaineti ma aron te ana katauboo iaon Nutiran ao e na tia n tuoaki mani kabwataki iroun te Botaki ni Kammwakuri.  E kona n tatauaki man am bwakabwai boon am tabo ni maeka ke Ko boni kona naba ni kakabwaka ngkoe te tia mwakuri nakon te tia kammwakuri.

Boon am iti ao tabeua riki kabane mwane ibukin maium

Ko riai n ataia bwa Ko na kabwaka naba boon am iti ao tabeua riki bwaai ni kaineti ma tikum ni maeka n te auti are ko kamaekaki iai. Ko kona naba ni kainanoaki bwa Ko na kabwaka boon baom inanon am tai ni mwakuri.  A kona n anaki te naan bwakamwane aikai man am bwakabwai ke Ko boni kona ngkoe ni kabwakai nakon taabo ake a kaineti ma kabane mwane aikai.  Tabeman taani kammwakuri a kaira naba boon te iti ma boon te auti ni maeka.  Titirakina am tia kammwakuri bwa tera ae e a tia ni bwaka ao tera ae Ko riai ngkoe ni kabwaka.

Imwin taian tau mwane akanne ao nikirana e na bane n rin n am akaunti n te bangke.  Tera ae Ko na karaoia nakon nikiran am bwakabwai e rangi ni kakawaki.

Bwaai aika Ko riai n uringi

Bwakabwai ma te tau mwane:  Mwaitin boom n te aoa e na taraa ni mwaiti ma boni iai taian taumane mai iai, ao ngkana Ko aki kawakina raoi nikiran am mwane, Ko na bon aki kona n okira abam ma am raka ni mwane are Ko kantaningaia bwa e na reke.

Mwataim ma Rabakaum:  Taani mwakuri ake aia moantai ni mwakuri iaon Nutiran ana bon aki botau aia kareke mwane ma te koraki ake a tia n roko mai mwaina ibukin are e a mwaiti riki rabwakauia n aron te mwakuri.

Karini mwane ao Kaoki mwane

Kairini mwane

Ngkana Ko kani kamwaita am karini mwane ao Ko bon riai ni matoa iaon aio. A mwaiti aanga n anai nano ibukin te kabane mwane iaon Nutiran!

Am tia kammwakuri e kona ni buokiko ni kawakina am mwane ao man anaia ni katoa tai nte bwakabwai ao ni karinna n te akaunti ae e kaokoro ma am akaunti ibukin maium n te bong ae koraki ni katuka ae e bon tau ibukin maium n te wiki.  Ko riai ni korea am reta n anga am kariaia ibukin aio.

Kaoki mwane (Kaoki mwane rikaki nako abam)

Ko kona ni kaoki mwane ma iai boon te kaoki mwane.  Te bangke are iai am akaunti iai e na kona ni ibuobuoki iaon aio.  Ma Ko boni kona naba ni kabonganai bangke ke bitineti tabeua ibukin kanakoan am mwane.  Bangke aika kakaokoro ma bitineti iai boon te kanako mwane irouia ao a boni kakaokoro mwaitin boon aia kanako mwane. Boon te kanako mwane e bon nakon mwaitin ae Ko na kanakoa, te aba ae e na nako iai ao waekoan rokon am mwane ikekei.

Taani mwakuri n am bangke ana boni kona ni kabwarabwara raoi rongorongon aio ao ni buokiko n anganiko te kabanea n tamaroa n rinerine ibukin am kanako mwane.

E na kona n reke rongorongon taani kaoki mwane man te tabo aio www.sendmoneypacific.org. Ngkana Ko na karaoa aio ao Ko na kainanoa te kombiuta bwa Ko na kona ni mwakuri iaona. Titiraki nakon am tia kammwakuri ibukin aron kabonganaan ke iaa ae e kona n reke te kombiuta ibukin aei.

E rangi ni bobuaka ngkana am kaokimwane e ribonobono taina ibukina bwa iai boona n taainako ni katoa te tai are Ko kaoki mwane iai.  Maroro ma am tia kammwakuri ibukin te kabanea n tamaroa ni kaoki mwane nako abam.

Aroaro ma Aomata

Tera ae Ko na karaoia ibukin am tia Kammwakuri

Ko kantaningaki bwa Ko na kakoroi ni kabane kabaeakim iaan te boraraoi are Ko tiainaia ma am tia kammwakuri ni ikotaki ma:

• Te roko ni mwakuri iaon te tai
• Tararuakin te tabo ni maeka are Ko mena iai
• Kawakinan te rau n taainako inanon tain te mwakuri ao imwin te mwakuri

Ko kantaningaki bwa Ko na riai ni mwakuri ngkana Ko kainanoaki; riki n te Tabati ke ni bongin taiani motirawa.  Mwaitin am aoa ni mwakuri  e na boni kaotaki inanon am beeba ni boraraoi ma am tia kammwakuri.

Te mwakuri n te tiim e bon rangi ni bongana ngaia are reitaki ma am tia kammwakuri ibukin bwaai aika a kantaningaki.  E bon raoiroi naba ae Ko mamataku moa ao man ongongora inanon moan rokom n te aro are e na kona n reke am kantaninga ke te banna ibukin bwaai aika a kantaningaki.  E na bon kainanoa tabeua te tai imwain ae Ko na mwengaraoi n aron te mwakuri.

Imwin te mwakuri

Tera ae Ko na karaoia imwin te mwakuri e na rangi ni ibuobuoki naba nakon kakukureian tikum ikai.  Maroro ma am tia kammwakuri ibukin tabeua waaki ake Ko na kona ni karaoi ibukini kakukureiam ngkana Ko aki mwakuri. Iai tabeua botaki man aaro ao botaki n takakaro aika Ko kona ni kaaini ni ikotaki ma botaki n aba tabeua ma aia waaki naba aika Ko kona ni karin iai.  E na iai naba te ananga ni kaitibo ma taani mwakuri naba n te RSE man aba ake tabeua, ao boni kain Nutiran. E na kona ni karekea tikum i Nutiran bwa te kabanea ni kakukurei ao man anganiko waaki aika Ko na rikirake iai ao man reke tibwangam aika raka riki.

Ko kainanoaki naba bwa Ko na riai ni ira tuan Nutiran.  Ngkana Ko urua te tua, ao ngkanne Bureitman mai Nutiran ana irekereke iai.  Ngkana Ko kabaneaki man am tabo ni mwakuri, ao Ko na bon aki kona n tiku riki i Nutiran ao Ko kantaningaki bwa Ko na okira abam.

Tera ae e na riai ni karaoia am tia kammwakuri ibukim

Irarikin are e na kabwakabwaiko ibukin am mwakuri, ao e kantaningaki am tia kammwakuri bwa e na karaoi bwaai riki tabeua ibukin aron:

• karekean am tabo ni maeka ae mwengaraoi man tau.
• karekean bwaai ni kuka ao ni maeka ibukim
• kabooko n te boo ae e na aki kee iaan te boo mai inano n te aoa
• anganiko te mwaiti n aoa ae Ko na mwakuri iai
• Karekea te bao ibukin kaean am mwakuri man am tabo ni maeka ao n oki.

Taben am tia kammwakuri karekean te tararua ae raoiroi nakoim. Aio are e na rekereke ma tararuan iteran maium riki tabeua inanon am tai n tiku i Nutiran.

Taani kammwakuri a kantaningaki bwa ana buokiko man botaki aika ana ibuobuoki ibukin tararuan maurim, te bobwai, takakaro ma kaean taromauri.

Ni kabane taani kammwakuri iaan te RSE, ana riai ni kariaiakaki man te tautaeka n Nutiran bwa ana riki bwa taan kammwakuri aika tau ao mani kona ni karekea te tabo ni mwakuri, te tabo ni maeka ao kamanoakia taan mwakuri man kabuanibwai aika a katauaki ibukia taan mwakuri n te RSE.

Taani kammwakuri a TANGIRIKO bwa Ko na kawariia ngkana iai am kanganga.  Tai mama ni kawariia.

Aron tobwakin am kanganga n te mwakuri

Ngkana iai am kanganga ke iai te bwai ae Ko namakinna bwa e aki raoiroi, te moani bwai  ae Ko na karaoia bon maroroakinna ma am mataniwi n am tiim ke am tia kammwakuri.  Ko kona ni karaoa aio boni iroum ke Ko kona ni butia te tia kairiri n am tiim bwa e na karaoia ibukim.  Angiin te tai ao a kona ni mauna taian aki oota ma itabarara ngkana e karaoaki aio.

Ngkana Ko aki kukurei n ana kaeka am tia kammwakuri, reitaki ma te tia tutuo man Bootaki ni kammwakuri. 

Taan tutuo man te Bootaki ni kammwakuri bon taan mwakuri n te Tautaeka aika a kammwakuraki bwa ana kakoaua bwa taan kammwakuri a kakoroi nanon taian baire ibukin kammwakurakim.

Ko boni kona naba n reitaki ma kain te “union’’. Te union e boni kateaki ibukin inaomataia taani mwakuri iaon Nutiran ao e na boni bae ni iai ae e na tei man te aono ke kaaina aika ana kona ni ibuobuoki.

Iai kawaim aika Ko kona ni karaoi bwa ana ongoraeaki am tangitang aika aki mannanoaki.  Ngaia are maroro ma temanna nte tai ae waekoa.

Ngkana iai am kanganga ao reitaki ma:

• Te tia kairiri n am tiim ke am tia kammwakuri
• Am tia tei nakon te Tuataeka
• Am tia tutuo man te aobiti iaon te tareboon ae 0800 20 90 20
• Am union, ngkana iai ae Ko kainna

Ko kona naba n reitaki ma botaki iaon am kawa i Nutiran n aron:

• Citizen’s Advice Bureau (Kaain te aba ake taan ibuobuoki nakoia aomata)
• Community groups ( Botaki ni makoro man aba aika kakaokoro)
• Free Law Service (Ibuobuoki iaon te tua aika aki kabooaki
• Settlement Support Service (Te Botaki ni ibuobuoki ibukia taan maeka)

Namban tareboon ibukin aei a kona n noraki n te kabanea ni itera nibaa n te beeba ni kaongora aio.

Te Mwakuri

Boraraoi

E na riai n tia n reke iroum te boraraoi ibukin mwakurim ae raon am reta ibukini kateirakeam. Am tia kammwakuri ke te tia tei ana riai n tia ni kabwarabwarai taiani boraraoi akanne nakoim.

Ni kabane te tia mwakuri i Nutiran e na riai ni iai irouna beeban te boraraoi aio.  Aio te beeba ae moan te kakawaki ae kabwarabwaraki iai bwa tera ae Ko riai ni karaoia ibukin am tia kammwakuri ao tera ae e riai ni karaoia am tia kammwakuri ibukim.

Am boraraoi ni mwakuri e na kamatatai babaire aika taian tua iaon Nutiran.  Aika maneweaki ikai bon taekan te motirawa, te boo n te motirawa, te mwakuri n taai ni motirawa ao te beeba n aoraki ibukin akii mwakurim.

Ko riai n aki tiaina te beeba ni boraraoi ni karokoa Ko oota raoi ni kanoana ao Ko kukurei n te boraraoi ma tuana ane Ko na tiainaia.  Ngkana iai te bwai ae Ko aki ota iai ke Ko raraoma iai, ao titiraki nakon te tia mwakuri man te Tautaeka, te tia kammwakuri ke te tia reitaki ibukini kabwarabwarana riki.

Ikoaki ake a irekereke ma te mwakuri

Ngkana Ko reke n te kabuanibwai, Ko kona ni bubuti rinanon am Taokita buokam man te botaki ni kabomwi ibukin te ikoaki (ACC).

Inanon am taekiti are e ananaki mani boom ao e bon tatauaki naba ma iai boon am ACC.  Te ACC e boni wakinaki man te Tautaeka n Nutiran ao e anganiko katanam ma kabomwi ibukin ikoaki. Aio ni kaineti ma ikoakim bwa e kangaa n riki, ACC e kona ni ibuobuoki ni kabwaka mwane ibukin kaboan bwainaorakiam imwin te ikoaki.

Aikai ni irekereke ma bwai n aoraki, korokoro ma bwai n arokai aika kaineti ma ikoakim ma tiaki aoraki aika a kabuta n aron te buti n aoraki.

Aoraki aika akea rekerekeia ma te mwakuri

ACC e aki kamanoa te aoraki.  Te intuarenti ibukin aoraki e na boni kamanoia taan tia mwakuri iaan te RSE man te kabane mwane aika a rekereke ma te aoraki inanon tikum iaon Nutiran.

Te Intuarenti ibukin aoraki e kamanoko man taiani kabanemwane n aron kawarakin te Taokita ibukin te aoraki, boon bwain aoraki ae e anganiko te Taokita (Beeba ni bwainaoraki) karina ni bwainaoraki ibukin wiim ao tabeua kabane mwane ibukin te korokoro n te oonaoraki. Ngkana iai aoraki aika kakaiaki ke Ko mwauku iai ao Ko tangiria ni kan okira abam, te Intuarenti aio e na kona ni kabwaka te kabane mwane ibukin aio. Ngkana Ko a Kaman tia ni bwain aoraki ibukin te aoraki teuana ao Ko kuneaki bwa e a kaman reke te aoraki anne imwain rokom i Nutiran, e na bon aki kabwkakaki man te Intuarenti aio ibukin bwainaorakiana.  Aoraki aikai a kinaki bwa aoraki ake a kaman riki ke aoraki aika a wene ni maan ao Ko bon riai n maroroakinna ma am tia kammwakuri imwain ae Ko kaboa am Intuarenti ibukin aorakim.

Am tia kammwakuri e na bon katauraoa am Intuarenti ibukin te aoraki are bon raon katauraoakin am beeba ibukini kariaiakam n roko n te aba ao kabane mwane man aio e na kona ni manga anaki man am bwakabwai ngkana e a waaki am mwakuri.

Ko na bon riai ni kabwaka am Intuarenti ibukin aoraki e ngae ngke Ko aki aoraki inanon tikum ikai ao man akii kabongana.

Am tia kammwakuri e na karekea nakoim rongorongon ma kabwarabwaran kamanoakim man te Intuarenti ibukin aoraki.  Ko riai ni uringnga ni wareka raoi te rongorongo anne ke titirakina am tia kammwakuri bwa e na kabwarabwara bwa tera te bwai ae Ko kamanoaki iai ao tera ae e na kona n reke iroum.

Am beeba ibukin kariaiakakim ni mwakuri

Ko na bon roko i Nutiran iaon te beeba ni kariaiakaki ae katauaki ibukin mwakurim iaan te kammwakuri man RSE. Inanon tikum i Nutiran ao Ko aki kariaiakaki bwa kona manga karina am bubuti ni kan tiku nakon aekan kariaiakaki ake tabeua. Ngkana Ko baireia bwa kona kitana am tia kammwakuri, Ko na bon aki kariaiakaki n tiku i Nutiran. E na kona n reke angan ae Ko na mwaing ao man mwakuri ibukin te tia kammwakuri n te RSE riki temanna ma aio e na riai ni boraraoiakinaki ma te Botaki ni kammwakuri imwain ae e riki.

Ko na riai n okira abam ni banen am mwakuri. Ngkana Ko aki ira nanon am beeba ibukin  kariaiakakim ni mwakuri are e katauaki ao e na kona n tuka aron manga okiran Nutiran iroum.

Ngkana Ko ira nanon tuan kamwakuram are Ko anganaki mairoun te tia kammwakuri man te RSE, Ko na bon konaa ni manga okira Nutiran n tain uaa ake imwina, Bukina bwa e bane korakoran am beeba ni kariaiakaki ni mwakuri n te tai are ko kitana iai Nutiran, ngkana ko manga oki ibukin te mwakuri are i mwiina, Ko na riai ni manga karekea am beeba ni kariaiakaki ae e boou.

Te Ikotaki ni Kariaia Ibukin Aekieki (KIA)

Te Ikotaki ni Kariaia Ibukin Aekieki (KIA) e kariaia taan kammwakuri bwa ana kona ni karekeia aia tia mwakuri n tain korakoran te mwakuri inanon ibuobuokaia taan mwakuri mai irouia taan kammwakuri ake tabeman. Te ikotaki ni Kariaia Ibukin te Aekieki (KIA) e na karekea angaraoin ae Ko na kona ni mwakuri ibukia taan kammwakuri aika a raka iaon uoman ke e nako riki ao Ko na kona n tiku ni maan riki iaon Nutiran ni kareke mane. Taan kammwakuri akanne ana bon tabe ma am boraraoi n te mwakuri n reitaki ma mwamwanangam ao am tabo ni maeka.

Tai mamaninga are Ko na riai n tiainai am boraraoi ni mwakuri iaaia taan tia kammwakuri ni kabane.

Aia Botaki taan mwakuri (Union)

Aia botaki taan mwakuri a bon kateaki bwa ana tei ibukiia taan mwakuri. Ko kona ni kaaina te botaki anne iaon Nutiran ngkana ko kabwaka room. Ngkana Ko kaina te Botaki aio ao taan mwakuri a kona n karokoi bwanaia iaon kanganga n aia tabo ni mwakuri ke ni karekea te boutoka ngkana iai te itabarara n aia tabo ni mwakuri. Tabeua Botaki aikai bon iai taan tei man te Betebeke iai ae ana kona n taetae n am taetae.

Aro ni maeka

Taraan kanoan te bong

Katauraoiko nakon kanoan te bong ae e na bon bae n okoro ma ane ko tataneiai iai. Tauan kanoan te bong i Nutiran e bon rangi ni mwaitorotoro ao n taai tabetai ao Ko na mwakuri i tinaniku n taai ni kamaitoro. Namakaina aika a nang kabanea ni maitoro bon Turai, Aokati ao Tebetemba n ana tai ni mwaitoro Nutiran.

E riai ni iai am kau ma kunikaim aika a kona ni kaitara te mwaitoro bwa are Ko na riai n aabuee mani mwau n tain am mwakuri. Am tia kammwakuri e na karekea nakoim burangketi ao rabunan am kainiwene aika a matenten. Am tia kammwakuri e na anganiko naba ibuobuoki ibukin taabo ake Ko na kona ni kaboa oneam ma am burangketi ngkana ko kainnanoi riki.

E na karekeaki nakoim bwaai ni kaabue ao am tia kammwakuri e na tuangko aron kabonganakia raoi. Ngkana ko tebotebo n te ran ae aabuee imwain ao imwiin bwaran am mwakuri, e na bon buokiko naba ni kawakina bueen rabatam ao marurungim.

Taabo ni maeka

Ko kona n tuoa ma am tia kamwakuri ke te tia tei ibukin te RSE bwa tera te tabo ni maeka ae e tauraoi, ao tera ae e airi ma te tabo ni maeka anne. Taan kammwakuri a rangi n ota ae Ko aki kona ni uotii bwaai aika a bubura ngaia are bwaai ni matu a karekeaki ao ana bon riai ni kabonganaki. Ma tao e na bon iai naba bwaai aika Ko na konaa ni uotii man abam are e na kamwengaraoiko riki.

Bwaai ni kuka, te mitiin ni uaati ao te ran ae kabuebue ibukin te tebotebo a tauraoi ibukin kabonganakia. Kabonganai raoi bwaai aika a tauraoi ibukim ao reiakiniko aron kabonganakia raoi ao ana kona ni ibuobuoki nakon am tai ma korakoram.

Bon tabem tararuakin am tabo ni maeka n aron katamaroana ma kaitiakana. Ngkana iai te uruaki ae e reke, Ko na boni ba e ni kaboa mwiina ao a bon bae ni bobuaka kaboaia.

Aron Kanam

Ko na riai ni kaboa kanam. Kain Nutiran a bon mwaiti nako aekan kanaia ma amarake aika a kona ni kaboaki man taabo ni kabobwai n amarake ao titoa.

Kataia n amarake raoi ao kamwaita naba kanam. Tenuua te tai n amarake ae tamaroa ni katoa bong e na bon rooa nanom ibukin te makuri are kona karaoia. Ko na bae ni kainnanoa te amarake ae mwaiti ni kaitaraa korakoran kanoan te bong ma am beku are Ko na karaoia. Tai kauarerekea kanam ke n aki katawanou ao kabatia te mooi ran.

Ngkana Ko aki amarake raoi ao man aki kabatia te moi ran, e na bon uarereke am konabwai ni mwakuri ao e na uarereke naba am kareke mwane. Ko na kona naba n aoraki ao man aki kona ni kaea am mwakuri ao man kaokaki nako abam. Uringnga, bwa ngkana akea te mwakuri ao bon akea naba te mwane.

Babairean aron te amarake e na bon tia ni karaoaki mairoun am tia kammwakuri. Taabo ni mwakuri ana bon kakaokoro aron babairean amarakeia ana taan mwakuri. Ngkana iai am raraoma ibukin aron babairean amarakem ao taiaoka maroro ma am tia kammwakuri.

Kateimatoaan marurungim

Kanoan te bong ma taabo ni mwakuri iaon Nutiran a bon konaa ni matoatoa ao man urubwai nakon marurungim ngaia are katanan rabwatam (man te mwaitoro), te tebotebo ni katoa bong ma bwainakin onea aika a itiaki ana bon ibuobuoki nakon tararuan marurungim.

E rang ni kakawaki ae Ko na teboka man kaitiaka te bareka ma iaon rabwatam bwa bon bareka aikai aika ana kona ni karianibwaia te maneka, ke te mwakoro iaon rabatam. Kabonganakin bwain aoraki ke toobu aika a bain aorakiaki bon aanga aika a rangi n tamaroa ibukin totokoan rianibwain aorakin te kun n airon te kaboa. Butiia am tia kammwakuri ibukin kakaean bwaai aikai ibukim.

Kateimatoaan marurungim e na bon buoka totokoan te aoraki iroum.

Bon iai naba iteran marurungim ae e rangin bongana—marurungin am kantaninga. Ko na bon rotaki n uringaia am utu ao mwengam ibuki.

Kateimatoan am reitaki ma am koraki ao kakaokan am mane n oki nako abam bon teuana te kawai ni kateimatoa am reitaki.

Teimatoa ni keiaki ao uringnga ae birimwaka te bong. Kaatua am iango iaon bukin oin rokom ao kakorakorako ni mwakuri.

Ngkana Ko aki kukurei ao man raraoma, maroro nakon am tia kairiri ke te tia kammwakuri ke te tia tei man am tautaeka bwa are bon anne tabeia bwa ana buokiko ni kanganga n aron aikai.

Marurung

Ko riai n atatai iaon aoraki aika a Ewewe man te Wene ni bure n reitaki ma te HIV/AIDS aika a bon mena naba iaon Nutiran. N te aro ae Ko na kawakina marurungim ao Ko na riai n aki wene ni bure n akea kamanoam ao kabongana te rabwa ke te kaontom ni katoa tai. Reirei ibukin babairean te utu ana konaa n reke mairoun am taokita ke te kiriniki are tabeni itera aikai.

Kawaii ni katuua

Aio ana bon kona n reke imwiin te nakobuaka n te tabo ni mwakuri ke te bure ni kaburebure. Rekereken te kammwakuri a bon kaineti ma te mwakuri ma buure ni kaburebure a reke ngkana ko urua tuan Nutiran.

Katokan te mwakuri

Ngkana Ko kamotirawaki man am mwakuri ao Ko na bon aki kona n tiku i Nutiran. Ngkana e reke am kanganga ma aron tuan Nutiran ao Ko na boni bae ni kitana Nutiran.

Te kaokioki

Ko kona ni kaokaki nako abam ngkana Ko reke n te bure ni kaburebure ke Ko aki ira nanon kaetieti iaon am beeba ni kariaia. (N arona ae Ko kitana am mwakuri ke Ko tiku n riaon am tai n tiku are e mwakoro n am beeba ni kariaia). N te tai are Ko reke iai n kabwarabwara aikai, te tabo are e taui mwiin te roko i Nutiran e na bon karokoa iroum te beeba ni kakoaua ibukin  kaokakim ao bon te beeba naba ni kaokioki.

Ngkana Ko anganaki te beeba ni kaokioki, ko kantaningaki bwa Ko na riai ni kitana Nutiran n tai ae waekoa ao tauan mwiin te roko i Nutiran e na kona n tauko ao man kaokiko nako. Ngkana ti kaokiko ao Ko na tukaki bwa Ko na aki manga okira Nutiran inanon nimaua te ririki ao e na bae n rotaki manga okim n roko iaan te RSE n taai aika ana roko. Ko na riai naba ni kaokii mwiin nako kabane mwane ake a rekereke ma te kaokioki aio. E na kona naba n tukaki kawarikin aaba riki tabeua ke mwakurim n aba riki tabeua ngkana Ko kaokinakoaki.

Taiaoka Ko na riai n ataia ae Ko na riai ni kitana Nutiran imwain banen kariaikakim bwa mwiina Ko na kona ni katikaki ni kaokaki.

Kamanging aika a mwaaka roiroi ma te arokoro

Te ririki ni inaomata ibukin te mooi manging (arokoro) i Nutiran bon 18 te ririki rake. Kaawa tabeua a bon tannako ma aia tua ike a kona ni katokiko bwa Ko na aki mooi n ana tabo te botanaomata n aekakin taian tabo ni motirawa, on aroka ao taabo ni katei kaa. Te moko n ana tabo te botanaomata e bon aki kariaiakaki. Te tua aio e matoa naba ibukin taabo ni bobwai, taian tabo ni mooi manging, taabo n amarake, te wanikiba, bwaati ao te turein. Kamanging aika a mwaaka roiroi ao arokoro aki kariaiakaki n taabo ni mwakuri.

Bon akea kariakakim bwa ana mena iroum bwainaoraki ma kamanging aika a mwaka roiroi ma aekaia nako. Anua aikai e na bon rinanon ana kawai ni katuua te tia kammwakuri ao e na kona ni karekea kabaneakim n akea te kauring.

Kabubuti i Nutiran

Ko aki kariaiakaki ni kabuti kaa ngkana akea ma beeba ni kabuti kaa (raitienti). Ngkana iai am raitienti ao Ko kona n kabuti kaa i Nutiran, uringnga are Ko na riai n toua maingin te kawai. Ni mwaitin kawain Nutiran ao tokin te buti bon ti 100 te kiromita n te aoa, ti ngkana iai te kaetieti n taekinna ae te buti e na riai riki ni karaurau. Inanon kaawa, tokin te buti bon 50 te kiromita n te aoa ti ngkana iai te kaetieti ae taekina riki te buti riki teuana.

Tera ae Ko na karaoia n tain te kabuanibwai ae karina

Atakin te bwai ae Ko na riai ni karaoia n tain te kabunibwai ae karina e bon rangi ni bongana. Am tia kammwakuri e na riai ni iai ana babaire ibukin karina ke kabuanibwai aika a kakaokoro. Te karina ni kabuanibwai e kona n roko bwa te ikoaki, te aoraki ae korakora, te urarake, te mainging, te ieka ke te buaka, te un ke aekan kabuanibwai riki tabeua. Titirakina am tia kammwakuri inanon am tai ni kaotaota ibukin te mwakuri ni moan teirakem iaon te katauraoi ao titiraki ibukin bwaai aika Ko na kona ni karaoi n tain te kabuanibwai.

Okiran abam

Ko na bon okira abam imwin banen am am mwakuri iroun te tia kammwakuri n te RSE. Ngkana iai am bobwai aika Ko na uotii rikaki n te wanikiba, uringa are ngkana e raka am rawawata iaon are e kariaiakaki ao e na bon bae ni bobuaka riki aron uotakina.

Kataia ni bairea kanakoakin am bwai n oki nako abam ni moantaai. Maroro ma am tia kammakuri ibukin katauboo ibukin te kanako kakoo aika a materaoi. Te mwane ane e na iko ni kanakoan am bwai n te kaako e na bon anganiko riki am mwane inanon am buua.

Uringnga ni kawakina am IRD taekiti namba ibukin Nutiran ao namban am akaunti i Nutiran. Ko na kainnanoi bwaai aikai ngkana Ko na manga okira Nutiran iaan ana kammwakuri te RSE. Ngkana Ko kan kateimatoa ukin am akaunti n te bangke i Nutiran ao Ko na riai ni katuka kanoana (te mwane) ae tau ibukin ana tiatii te bangke. Kawakinii naba am kunikai ni mariri ake Ko karekei ni menam i Nutiran.

n te aro bwa e na uaana raoi am mwakuri n te RSE, ao tao Ko na kona n taetae ma ana tia tei am tautakea ibukin te kamataata iaon aron te mwane ao kataneiai riki tabeua.

Imwain manangam - kauringakim ibukin te kiba

Ko na bon anganaki beeba aika Ko kainnanoi ibukin rokom ni mwakuri i Nutiran. Ko riai ni kawakini raoi taian beeba aikai ao uoti inanon am tai ni mwananga

Bwaai aika ana iai iroum

• Am bwatibooti ma kariaiakam n roko i Nutiran
• Am tikete n te wanikiba
• Te boraraoi ni kammwakuri
• Beeban am intuarenti ibukin te aoraki
• Am bebwa ni kabutika (am raitienti ngkana iai)
• Te mwane imwain bwakan moan am bwakabai
• Araia ma aia nambwa n tareboon am koraki aika a tiku imwiim
• Am Nutiran IRD nambwa (ngkana iai)
• Nambwan am bangke i Nutiran ma am akauti ni bumwane (ngkana iai)

Taraia raoi bwa aram ao am bong ni bung akana mwakoro iaon am tikete n te wanikiba ma bebwan am intuaraenti ibukin te aoraki ana titebo raoi ma akana mwakoro iaon am bwatibooti.

Nambwa ibukin buokam

Taan tutuo ibukin Kammwakuri: 0800 20 90 20

RSE Unit at Department of Labour (Immigration New Zealand): 0508 55 88 55

Nambwa ibukin Mauri ma Kuakua: 0800 611 116

Boutokaia taan moani maeka i Nutiran: 0800 776 948

Kain te aba ake taan anga te ibuobuoki: 0800 367 222

Aia Kauntira bootaki ni kammwakuri iaon Nutiran: 0800 698 646

Kabuanibwai aika Karina: Bureitiman, Tabo n tiriai, Te kaa n aoraki: 111