Ko e fakahinohino 'o e ngaahi tu'utu'uni ngaue.

Ko e ngaahi fakamatala mahu'inga ma'a e kau ngaue 'oku nau 'i Nu'usila 'i he Tu'utu'uni Ngaue RSE

Malo ho'o lava mai ki Nu'usilá ni. Ko ho'o ngofua ngaue RSE 'oku ne fakangofua  koe ke ke ngaue ‘i he  ngaue’anga  na'á ne 'oatu ho'o faingamalie ngaue.  ‘E ngata ho’o ngaue he ‘osi ho’o taimi faingamalie ngaue ne foaki atu he’e ngaue’anga,´ pe kimu’a ai ‘i ha tu’utu’uni ke fakata’e’aonga’i ho’o faingamalie ngaue.  'Oku 'i ai 'a e ngaahi tu'utu'uni 'i Nu'usilá ni fekau'aki mo e ngaahi totonu 'a e tokotaha ngaué pea mo e ngaahi me'a 'oku totonu ke ke fai, pea 'oku matu'aki mahu'inga ke mahino 'eni kiate koe.

Ko ho'o ngaahi totonu lolotonga ho'o ngaue 'i Nu'usilá ni

'Oku 'oatu 'i lalo 'a ho'o ngaahi tefito'i totonu fakalao 'o makatu'unga ia 'i ho'o hoko ko e tokotaha ngaue  'i Nu'usilá ni.

• Kuo pau ke 'i ai ha'o tohi aleapau ngaue kuo 'osi fakaha ai ‘a ho’o felotoi mo e ngaue’anga´ (employer). Kuo pau ke 'oatu 'e he  ngaue’anga´ ha tatau 'o e tohi aleapau ni kiate koe. 'I ho'o tohi aleapau´ 'e 'asi ai 'a ho’o vahenga 'e ma'u,´ ngaahi silini ke to'o (deductions) pea mo e ngaahi tu'utu'uni kehe fekau'aki mo hono fakangaue'i koe (employment conditions).
• 'E ha atu 'i ho'o tohi aleapaú 'a e ngaahi tu'utu'uni mo e fakahinohino fekau'aki mo e ngaahi me'a ke ke ma'u he ngaue'angá 'o hange ko ho'o ngaahi houa ngaue, ngaahi 'aho malolo, mo e 'aho 'oku faka'ata ai koe mei he ngaue´  koe'uhi ko ha'o puke (sick leave allowances). Tauhi 'a e tatau 'o ho'o tohi aleapau ngaue.
• Kuo pau ke fakapapau’i ‘e he ngaue’anga´ ‘oku malu mo hao ‘a e feitu’u ‘oku ke ngaue ai´ mei ha fa’ahinga fakatu’utamaki, pea ke ako’i lelei koe, tataki, mo fakahinohino’i ‘i he founga totonu hono ngaue’aki ‘o e ngaahi me’angaue.
• 'Oku 'i ai 'a e tu'utu'uni fakalao ki he tu'unga vahenga ma'ulalo tahá 'i Nu'usilá ni, pea 'oku tapu ke to e ma’ulalo  ai ha vahe 'a ha tokotaha ngaue.

Ko e tu'unga vahenga fakalao ma'ulalo taha  'i Nu'usilá ni 'oku vakai'i fakata'u ia. 'Oku 'oatu 'a e fakamatala ki he tu'unga totonu 'o e vahengá he uepisaiti 'a e Potungaue Ngaue (Department of Labour) www.dol.nz/er/pay.

Ko e ngaahi me'a kuo pau ke ke faí:

• Te ke ngaue pe  ma'a e ngaue’anga   'oku fakaha atu 'i ho'o ngofua ngaue RSE.
• 'Oku fiema'u ke ke tauhi ki he ngaahi tu'utu'uni 'o e aleapau na’a ke fakamo’oni hingoa ki ai pea mo e ngaue’anga.´
• Kuo pau ke ke fakakakato mo fakahoko ho’o ngaue´ ‘i he founga ne  fakahinohino'i mo ako'i koe ki ai ‘e he ngaue’anga.
• Fakapapau'i 'oku ke tauhi taimi ki he ngaue,  falala'anga, pea ke fakahoko  ngaué 'aki ho tukuingatá. ‘E malava ke mole ho’o ngaue´ kapau he’ikai te ke tauhi ki he ngaahi tu’utu’uni fakalao ‘a e ngaue’anga´.
• Ngaue lelei mo fakapotopoto pea ke tokanga'i koe. Kapau 'oku 'ikai mahino ha me'a kiate koe, 'oua na'a ke ma 'i hono 'eke ki he kau taki ngaué. 'Oku 'ikai ko ha 'ulungaanga kovi ke ‘eke,  pea 'oku mahino pe ia ki he ngaue’anga  'e 'i ai ho'o ngaahi fehu'i koe'uhi 'oku ke kei fo'ofo'ou.
• Kuo pau ke ke mavahe mei Nu'usila´ ni he 'osi 'a ho'o ngaué pe kimu'a he  'osi ho’o  ngofua ngaue RSE, pe ko ha tu'utu'uni ke fakata'e'aonga'i (revoke) 'a ho'o ngofuá. Kapau te ke nofo ta'efakalao 'i Nu'usilá ni 'e lava ke fakahoko ha tu'utu'uni ke fakafoki koe pea tapu'i ha'o toe foki mai ki Nu'usilá ni 'i ha ta'u 'e 5.

Ko e ngaahi me'a kuo pau ke fai 'e he ngaue’anga´ (employer)

'E totongi 'e he ngaue’anga´ 'a e vaeua 'o e totongi ki ho'o tikite folau mei ho fonua´ ki Nu'usilá.

Kapau ko e tangata’ifonua/sitiseni  nofo Tuvalu pe Kilipati koe, 'e totongi 'e he ngaue’anga´  'a e vaeua 'o e totongi ki ho’o tikite  folau mei Fisi  ki Nu’usilá.

'E kumi 'e he  ngaue’anga´ ha feitu'u ke ke nofo ai lolotonga 'a ho'o 'i Nu'usilá, ka ko hono totongí te ke fai ia ‘e koe.

Ko e kakai koia 'oku nau ha'u mei he fonua kehe 'o ngaue he fonuá ni kuo pau ke fakangaue'i kinautolu 'i he founga mo e ngaahi tu'utu'uni tatau moia 'oku fai ki he kau ngaue 'i Nu'usilá ni. Te nau ma'u 'a e totongi pe vahenga tatau mo e kau Nu'usilá 'oku nau ma'u 'a e taukei tatau pea mo fai 'a e ngaue tatau.

Te ke fakatokanga'i 'e lahi ange 'a e vahe 'a e kau ngaue 'oku nau taukei ange he ngaué 'ia kinautolu kei fo'oú. 'Oku tonu ke toe lahi ange 'a ho'o vahé 'i ha'o toe taukei, poto’i ngaueange mo ma’olunga ho’o fakahoko ngaue.´

Ngaahi tu’utu’uni kuo pau ke fai ki ai ‘a e ngaue’anga, ‘o fakatatau ki he lao tu’utu’uni ‘a e  Potungaue Fefolau'aki 'a Nu'usilá ni (Immigration New Zealand):

• Ke 'oua na'a toe si'i hifo 'a ho'o vahé 'i ha vahe 'a ha tokotaha nofo fonua 'i Nu'usilá ni 'o kapau 'oku mo ma'u ha taukei ngaue tatau pea fakahoko 'a e ngaue tatau
• Kuo pau ke fai hano fuofua fakahinohino mo ako'i koe 'i he ngaue´
• Fakapapau'i 'oku 'i ai ha nofo'anga tuha mo taau          
• Tokanga'i 'a ho'o ngaahi fiema'u 'i tu'a he ngaué 'o hange ko hano tokoni'i koe fekau'aki mo ho'o mo'ui lelei, fakatau, sipoti mo ho'o 'alu ki he lotú
• Fakapapau'i 'oku lava ke 'ave koe ki he ngaué mo toe fakafoki pea ke tokoni atu ki ho'o ngaahi me'a fakapangikeé
• 'Oatu ha ngaahi teunga mo e me'angaue ke malu'i koe 'o fakatatau ki ha  tu'utu'uni pehe
• Ke fokotu'u 'a e ngaahi me'a ke faka'aonga'i he ngaue'anga 'o hange ko e fale malolo mo e ma'u'anga vai 'oku ma'a
• Fakatonulea 'o kapau 'oku totonu ke fakahoko

Ka hoko ha fehalaaki

• Kapau 'e fai ha fefaikehekehe'aki pea mo e ngaue’anga´ 'o fekau'aki mo e vahengá pe ko ha ngaahi me'a 'oku hoko he ngaue,´, ‘uluaki feinga ke fakatonutonu ia pea mo e ngaue’anga´ pe ko ho’o muimui ki he fakahinohino mo e  tu'utu'uni na'e 'osi fokotu'u 'i he tohi aleapau ngaué.
• Kapau 'e hoko ha ta'efiemalie, fakaha 'eni ke 'ilo 'e he ngaue’anga´ pe ko e taki ngaué. 'E 'ikai lava ke fakalelei'i ha ta'efiemalie 'o kapau 'e 'ikai 'ilo ki ai ha taha. Kapau 'oku 'ikai ke fakafiemalie 'a 'enau talí kiate koe, fetu'utaki ki he 'Inisipekita 'a e Potungaue Ngaue´(Labour Inspector) pe ko e 'Ofisa Faisivi (Compliance Officer).
• Kapau 'e 'ikai lava ha fakalelei, 'e lava ke hoko atu ki he fakatonutonu (mediation) 'o fai ia 'e he Va'a Fakatonutonu 'a e Potungaue Ngaue´ (Department of Labour) pe ko ha tokotaha fakatonutonu mei tu'a. Ka 'ikai lava ke fakalelei'i ai pea 'e toki hoko atu ki he Va'a Va Ngaue 'a e Pule'angá ko  e Employment Relations Authority ke fai ha'a nau tu'utu'uni.
• 'E lava ke tokoni atu 'a e 'Inisipekita RSE pe ko e 'Ofisa mei he Potungaue Ngaue´ ke fakalelei'i ha ngaahi ta'efiemalie 'oku hoko 'i ho va pea mo e ma'u'anga ngaue.
• Kapau 'e tuli pe fakanofo koe mei ho'o ngaue, 'e 'ikai ngofua ke ke kei nofo atu 'i Nu'usila. Kapau té ke maumau’i ha lao 'i Nu'usilá ni, 'e ala ke fakangata ai 'a ho'o ngaué pea tu'utu'uni ke ke mavahe mei Nu'usilá ni.

Ko ho'o malolo fakata'u (annual holidays), ngaahi 'aho malolo fakapule'anga pea mo e malolo mei he ngaue´ koe'uhi ko e puke (sick leave)

Malolo fakata'u

• Ko kinautolu 'oku nau ngaue fakataimi pe 'i Nu'usila 'o nounou ange he ta'u 'e 1, te nau ma'u 'a e vahe “holiday pay” ko e peseti 'e 8 'o ’enau vahe kakato te’eki ke to'o 'a e tukuhau´ (tax). 'I he ngaahi ngaue’anga'e ni'ihi, 'oku nau fakakau atu 'a e holiday pay 'i ho'o vahe fakauike,´ pea ni'ihi 'oku nau toki totongi faka'angataha ia he 'osi 'a ho'o ngaué.´ Kapau 'e totongi fakauike atu 'eni 'i ho'o vahe, pea 'oku totonu ke tohi'i ke mahino atu ia 'i ho'o la'i vahe´ (payslip). Ko e holiday pay koe konga pe ia 'o ho'o vahé´ pea kuo pau ke tukuhau'i mo ia 'o pehe ni: Kapau ko ho'o vahe anga maheni´ ko e $15 ki he pini 'apele, pea ke toli ha pini 'e 40 he uike, te ke vahe'i leva 'a e $600. Ka fakakau atu 'a ho'o holiday pay 'i ho'o vahe fakauike´ ko ho'o vahé 'e $648. Ko e $48 ('a ia ko e peseti ia 'e 8 'o e $600) 'oku totonu ke tohi'i ia 'i ho'o la'i vahé´ ke 'asi makehe mo mahino ko e holiday pay ia.

Ngaahi 'aho malolo fakapule'anga

• 'E totongi atu foki mo e 'aho malolo fakapule'angá´ 'o kapau 'oku hoko ia he 'aho ngaue anga mahení. Ko e ngaahi 'aho malolo fakapule'anga 'e 11 'i Nu'usilá ni: 'Aho Kilisimasi (25 Tisema); Boxing Day (26 Tisema); Ta'u Fo'ou (1 Sanuali); 2 Sanuali; Waitangi Day (6 Fepueli); Falaite Pekia (kehekehe pe ‘a e ‘aho´ mei he ta’u ki he ta’u); Monite Pekia (kehekehe pe ‘a e ‘aho´ mei he ta’u ki he ta’u); ANZAC Day (25 'Epeleli); 'Aho 'alo'i 'o e Kuini ('uluaki Monite 'o Sune); Labour Day (Monite hono 4 'o 'Okatopa); pea mo e 'aho malolo fakavahe 'oku fakahoko he ngaahi vahenga takitaha.
• 'E 'ikai lava ke kouna koe ke ke ngaue he ngaahi 'aho malolo fakapule'anga tukukehe kapau kuo 'osi fai ha felotoi kiai 'i he tohi aleapau ngaué. Kapau té ke ngaue 'i ha 'aho malolo fakapule'anga, kuo pau ke 'oua na'a toe si'i hifo ho'o vahe´ 'i he taimi kakato pea toe tanaki atu ki ai mo e vaeua (time and a half) 'o tatau ai pe pe 'oku totongi lau houa pe totongi 'o fakatatau ki he lahi 'o e ngaue (piece rate). Ko e fakatata 'eni: Kapau ko ho'o vahe 'oku $15.00 ki he houa, ko ho'o vahe 'i he ngaue'i 'o e 'aho malolo fakapule'angá ke 'oua 'e toe si'i hifo he $22.50 ki he houa 'a ia ko e $15.00 X 1.5 'a ia ko e “time and a half” ia.
• Kapau té ke ngaue'i ha 'aho malolo ‘oku hoko ia he 'aho ngaue anga mahení, kuo pau ke 'oatu 'e he ngaue'anga ha 'aho malolo 'e 1 ma'au. 'Oku ui 'eni ko e “Alternative Day” pe ”fetongi ‘aho”. Kapau 'e a'u ki he 'osi ho'o ngaué 'oku te'eki ai ke ke ngaue'aki ho’o “fetongi ‘aho”, kuopau ke totongi atu 'e he ngaue'angá´ 'a e 'aho ko ia´'i he tu'unga totongi ’o e   'aho faka'osi ho'o ngaué.
• 'E lava ke mo felotoi mo e ngaue'angá ke hiki 'a ho'o 'aho malolo fakapule'angá ke toki fakahoko ia 'i ha 'aho kehe, ka kuo pau ko e felotoi ni ke hiki tohi, pea ko e 'aho 'e hiki ki ai´ ko ha 'aho ngaue anga maheni.
• Kapau 'e 'ikai te ke ngaue he 'aho malolo fakapule'angá´ ka ko e 'aho ngaue anga maheni, kuopau ke totongi atu 'a e 'aho koia 'o hange pe ha 'aho ngaué.

Ngaahi 'aho malolo koe'uhi ko ha puke pea mo e putu

• 'I he 'osi ha mahina 'e 6 ho'o ngaué´ 'e ma'u leva hao 'aho malolo 'e 5 ke ke ngaue'aki ia 'o kapau te ke puke, pea mo e 'aho 'e 3 'o kapau ‘e hoko ha putu. 'E lava ke ke malolo mei he ngaue´ he 'aho 'e 5 'i ha'o puke pe lavea, pea ka mate hao famili ofi 'e lava ke ke malolo mei he ngaue´ he 'aho 'e 3, lolotonga ho'o ngaue 'i Nu'usila ni. 'E kei totongi pe f koe he ngaahi 'aho ko'ení.
• 'E ala lava ke fiema'u 'e he ngaue'angá´ ha tohi fakamo'oni puke mei he toketaá kimu'a pea 'osi ha 'aho 'e 3 mei ho'o puké, ka 'e totongi 'e he ngaue'anga´ ha fakamole ki hono fai eni.´
• 'I he tu'utu'uni ngaue RSE, kuo pau ke 'osi malu'i, pe fakangofua ke tali hano malu'i fakafaito'o (medical insurance) koe lolotonga 'a ho'o 'i Nu'usila.

'Ahi'ahi'i ngaue

• 'E lava ke mo felotoi mo e ngaue'anga´ ke ke ngaue ‘ahi’ahi 'o a'u ki he 'aho 'e 90, ka kuo pau ke fakakau eni 'i he tohi aleapau ngaue´ kimu'a pea ke toki kamata ngaue. Kapau 'e fakanofo koe mei he ngaue´ kimu'a pea 'osi 'a e taimi 'ahi'ahi ngaue, 'e 'ikai te ke lava 'o launga'i fakafo'itu'itu'i 'a e ngaue'anga´ (personal grievance) 'o pehe na'e fakanofo koe 'o 'ikai ha 'uhinga lelei ki ai (unfair dismissal). 'E 'ikai ngofua ke ke 'ahi'ahi ngaue 'o toe laka hake he tu'o taha´ he ngaue'anga tatau.

Ngaahi fakamatala ke tokoni atu

• Tauhi ha'o lekooti makehe 'o ho'o 'aho mo e houa ngaué´ pea ke fakatatau ia mo ho'o la'i vahé´ pe 'oku tonu pe 'ikai.
• Kuo pau ke 'i ai hao fika ngaue mei he Potungaue Tanaki Pa’anga (Inland Revenue). 'E tokoni atu 'a e ngaue'angá´ ke ma'u hao fika ngaue, pe te ke telefoni ki he Potungaue Tanaki Pa’anga´ ‘i he fika telefoni 0800 227 774 (’ikai totongi ‘a e telefoni ‘i Nu’usila ki he fika ko eni).
• 'Oku 'ikai ngofua ke ke liliu pe liliu 'e he ngaue'angá´ ho'omo aleapau ngaué,´ ta'e fai ha'a mo felotoi ki  ia.
• Kapau 'oku 'i ai ha'o ngaahi fehu'i fekau'aki mo e tu'utu'uni pe lao ki he fefolau'akí pe ko e polokalama ngaue RSE, 'e lava ke ke telefoni ki he Immigration New Zealand he fika telefoni 0508 55 88 55, pe fetu'utaki ki he kau ngaue 'a e Potungaue Ngaue he feitu'u 'oku ke ngaue aí, 'a ia ko e kau 'Inisipekita, (Labour Inspector), 'Ofisa Faisivi (Compliance Officer) pe ko e 'Ofisa Tauhivaha'a (Relationship Manager).
• Kapau te ke talangofua mo muimui ki he ngaahi tu'utu'uni 'o e fefolau'aki (immigration) pea mo e ngaue'anga (employment) 'i Nu'usila ni, 'e lava ke ke toe foki mai 'o ngaue RSE he ta'u hono hokó. 'Oku 'ikai fakangatangata 'a e folau mai 'o ngaue 'i Nu'usilá ni he polokalama ngaue RSE 'o kapau 'e fakaafe'i koe ke ke foki mai pea ke tali.

Ngaahi feitu'u ke fai ki ai 'a e fetu'utaki

Kapau 'oku 'i ai ha'o ngaahi fehu'i pe fiema'u ke fakamahino ha me'a lolotonga 'a ho'o 'i Nu'usilá, fetu'utaki ki he kau ngaue 'a e Potungaue Ngaue he feitu'u 'oku ke ngaue ai – kau 'Inisipekita, (Labour Inspector), 'Ofisa Faisivi (Compliance Officer) pe ko e 'Ofisa Tauhivaha'a (Relationship Manager). Ko e kau 'ofisa eni te nau lava 'o tokoni'i koe 'i ha'o telefoni ta'e totongi 'i Nu'usila´ ni ki he fika telefoni 0800 20 90 20.